16 Kasım 2026 Pazartesi

AYVALIK ADALARI MANASTIRLARI IV
Ágios loánnis o Prodromos Manastırı [Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου]

(resim-01) Ayios Ioannis o Prodromos Manastırı.
(kaynak: gazeteduvar.com.tr)

Bu yaz kızkardeşim Ahu ile kocası Salih; çello sanatçısı oğulları Umut'un, AIMA'da düzenlediği "master class" ve sonrasında ASKEV'de vereceği konseri izlemek için Ayvalık'a geldiler. Biraz daha rahat etmek için de, bizde değil Alibey Adası'nda bir otelde kaldılar. Bir gün de Pericik ve beni kahvaltıya çağırıp otelin plajında ağırladılar.

Beni tanıyanlar bilir, ben tipik bir İstanbulluyum, yani deniz benim için "sadece bakmalık" içindir. İşte bir tam gün boyunca oturduğum gölgelik bir yerden, bizim bugün Tavuk Adası dediğimiz "Ágios loánnis Adası"nı ve orada "durdurmaya" karşın hala devam eden "kaçak inşaatı" izledim durdum (resim-02) ve (resim-03).

(resim-02)

(resim-03)

Şimdi; "bu usulsüzlükleri gördüğüm halde, tepki göstermediğimi söylediğim" bu cümleden hareketle bazı arkadaşlarımın; benim "yaşlandığımı", "eski militan günlerimden" epeyce uzaklaştığımı ve hatta "pasifleştiğimi" söylediklerini ve eleştiriler yaptıklarını duyar gibiyim.

Sakın "yüzsüzlük" demeyin ama kurdukları tüm cümleler ve yaptıkları tüm eleştiriler doğrudur. Çünkü bu olaydan sadece iki-üç ay öncesi idi ve "müflis" bir iş adamı olduğunu sandığım bir kişinin kiraladığı "olanüstü büyük" bir vinç ile, Ayvalık'ta açtığı "turizm işletmesi"ne (ki Alllah bilir, üç ay sonra "voleyi vurup" buralardan kaçmıştır) birşeyler taşıyordu. Ve o "olağanüstü irilikteki vinç"in operatörü, adını bile duymadığı bir Ayvalıklının XIX. yüzyıl binasını yıkmaya çalışıyordu (resim-04) ve (resim-05).

(resim-04)
(resim-05)

Onu ve kiraladığı "iş makinasını" elbette engellemeye çalıştım. Üstelik hakkımda "ileri sürdükleri" bir sürü hakareti de işittim. Telefon ile bir çok arkadaşımı aradım. Aralarından bazıları beni "akla davet eden" cümleler kurdular ama çoğu da plajlarda güneşleniyordu. En son umut olarak bir mimar arkadaşımı aradım. O, dediği gibi hemen geldi. Ve gelince "%100 artmış 2 kişi olmuştuk" (yazı ile yazsam da iki). Ve burada anlattıklarımdan da çok fazla "yaşadıklarımıza" karşın "bir şey yapamadık".

Burası Ayvalık'tı ve şehrin göbeğinde idik. "Paranın karşısında" bizim gücümüz ise ancak bu kadardı. İşte o gün artık "hiç bir şeye müdahale etmeme" kararı verdim, burada ve her yerde. Ve işte bu yüzden Ágios loánnis Adası'nda gelişen bu "acaip işbirliği projesini" sadece soğuk bira içerek izlemekle yetindim (resim-06) ve (resim-07).

(resim-06)

(resim-07) Burası sanki Dubai'miş gibi bunu yapmak istiyorlar.

Ama adayı izlerken adadan, kafamda da uzun bir yazı planını gelişti gün boyunca. Aslında yıllardır düşündüğüm ama yapmaya yeltendiğimde de "hastalığımı bahane ederek" hep ertelediğim "Alibey Adası" projesini bir hayli geliştirdim. En azından projeyi son bloglarımda ele aldığım biçime dönüştürdüm. Drakou gibi, Karakisaki gibi, Kontoğlu gibi bazı Ayvalıklıların yazdıklarını çevirmeye çalıştım. 

Elbette bu alanda yapılmış tek Türkçe araştırma olan Aslı Niğdelioğlu'nun çalışması bana yol gösterici oldu. Ve Ahmet Yorulmaz'ın Ayvalık'ı gezerken'i...

Dostluk ve Saygılarımla,

Ayios Ioannis o Prodromos Manastırı
Niğdelioğlu, Manastırı ve inşa edildiği adayı, bizim Tavuk Adası dediğimiz Ayios Ioannis Adasını şöyle tanımlar çalışmasında:
"... Ayiu İoanu Tu Podromu Manastırı Ayvalık Körfezi girişinde, Sarımsak Yarımadası ile Cunda Adası (Moskonisia) beldesinin arasında bulunan körfezin kucakladığı küçük bir adanın, Tavuk Adası'nın üzerinde kurulmuştur  ..." (Niğdelioğlu,2000:106).

Drakou ise Ayvalık'taki (daha doğrusu Alibey Adası, Moskonisya'daki) yedi Manastırı incelediği eserinde, Prodrómou olarak andığı bu Manastır ile ilgili olarak şunları yazar:
"... Moskonisya şehrinin önündeki Timíou Prodrómou manastırı, büyük limanın ana ağzının yanındaki düz bir adacık üzerinde, ortaçağ kalesi olarak günümüze kadar ulaşmıştır ve bu nedenle, hem hafif esintisi ve doğal güzelliği nedeniyle önemli bir kaplıca yeri ve hem de çevresini gözetleme noktası işlevi de gören, Kydonya ve Moskonisya'ya [da] stratejik olarak hakim bir konumdadır.

Manastırın kuruluşuna gelince; Bizans devletinin yıkılmasından önce iki keşişin bazıları tarafından zulme uğradığı ve manastırlarından kaçtığı söylenir. Bu manastır, günümüzdeki Kadıköy'ün [1] yanında, Adramyttium yakınlarında bulunuyordu; burada bir tapınak kalıntısı, manastır arazisi, sarnıçlar ve diğer önemli buluntular görülebilir. Hatta oradaki keşişlerin o kadar çok olduğu, manastırın denizden yaklaşık bir saat uzaklıkta olmasına rağmen, sıraya girip birbirlerine tuğlaları elden ele verdikleri [de] rivayet edilir. Bu iki keşiş uzun süre dolaştıktan sonra, o zamanlar yoğun sazlıklarla dolu olan bu adacığa sığınmış ve burası onların kurtuluşlarını [sağlamıştır]. Siyasi durum yatıştıktan sonra, Prodrómou adında bir manastır kurdular, ancak Truvalı Aeneas [2] gibi o manastırın ikonunu yanlarında getirmediler[i için pikopos değil] orada keşiş oldular. Bununla birlikte, adanın kuzey kıyısına yakın bir yerde kutsal su kaynağı bulunmaktadır ve halk, vaftizcinin gümüş kaplı ikonunun orada ortaya çıktığına [da] inanmaktadır.

Helen donanmasının amiralleri, [1821 olayları sırasında Kydonya ve Moskonisyanın nasıl savunulacağını] bu manastırda düzenledikleri bir konsey[de tartıştılar]. [Bu Manastırı] eylemlerinin başlangıç noktası olarak kabul ettiler. [Geri dönüşten] önce, resimlerde görüldüğü gibi, manastırın ikinci bir katı vardı; burada 46 basamaklı bir merdiven ile aileler için oluşturulmuş toplam 120 odası bulunuyordu. O zaman olduğu gibi şimdi de yüksek duvarlarla çevrili idi. [Manastırın] dört su deposu, içinde güzel kokulu ağaçlar bulunan bir çiçek bahçesi de vardır.

Manastırın kuzey kapısında, üzerinde şu yazıt bulunan mermer bir levha vardır: “Bu yapı, Mesih’i sevenlerin bağışlarıyla inşa edilmiş ve hem din adamları hem de cemaat ve yaşlılardan oluşan, Başrahip Moskonisli Dionysius’un işbirliğiyle, inananlar tarafından gerçekleştirilmiştir;” ve diğeri: "Sevinçle girin ve Tanrı'ya şükredin, çünkü bu, Başrahip Cyril'in görkeminin yeni bir işaretidir, Temmuz ışığıdır."

Prodromos Apotomu anması [3] bu manastırda yapılır ve çevredeki bölgelerin yanı sıra Adramyttium ve Bergama'dan gelen, tümü Helen yaklaşık 10.000 kişi ibadet etmek için buraya gelir. Ancak komşuları [Ayvalık'lıların] hoşnutsuzluğu ve liman ağızlarının açılması nedeniyle, Festival 1879'dan beri belirgin şekilde küçültülmüş ve Kydonya'daki aynı isimli bir tapınakta [da] yerel olarak düzenlenmektedir. Meraklılar, Kydonya'nın bu büyük festival hakkında, gazetede açıklamalarını ve şiirlerini görebilirler. İkinci gün ise, Kutsal Haçın yüceltilmesi [törenleri] bu manastırda, ulusal değerlere uygun bir şekilde bir Festival [olarak] kutlanır; bu Festival [aynı zamanda] Moskonis şehrinin kuruluş günü olarak [da] kutlanır. Günümüzden yüz yıl öncesine kadar Festival alanı, yakınlardaki bir bölgeden (Balya) gelen maden işçilerinin koruması altındaydı. Bu işçiler festivale bayraklar, davullar ve birçok hediye ile gelirlerdi. ..." (Drakou,1801:9-11).

(resim-08)

Bu alıntıda Drakou, Ayios Ioannis o Prodromos Manastırı hakkında çok önemli bilgiler vermektedir:
- Zulüm gördükleri için Kadıköy'den kaçan iki keşişin "... o zamanlar yoğun sazlıklarla dolu olan bu adacığa sığın[arak]..." kurtulduklarını,
- Bu keşişlerin bir süre sonra Ada'nın kuzey kıyısına yakın bir yerinde su kaynağı bulduklarını,
- İnşa edilen Manastır binasının 46 basamakla çıkılan ikinci bir katı olduğunu ve burada aileler için tasarlanmış 120 odasının olduğunu ayrıca, dört su deposu ile içinde güzel kokulu ağaçların bulunduğu bir çiçek bahçesi olduğunu,
- 1821 olayları sırasında bu Manastırda, Helen devletinin kurulması için mücadele veren komutanların toplantı yaptığını,
- Manastırın Kuzey kapısı üzerinde bir yazıt olduğunu,
- Her yıl 29 Ağustos günü yapılan ve Aziz Yahya'nın şehitliğinin anıldığı Festivalin bu Manastırda yapıldığını, Edremit ve Bergama dahil 10.000'e yakın Hıristiyanın ibadet etmek için buraya geldiklerini,
- Ayvalıklıların büyük olaslıkla Dalyan Liman'ının açık bırakılmasından dolayı hoşnut olmadıklarını, bu nedenle Festivalin kapsamının giderek daraltıldığını,
- 29 Ağustos'un aynı zamanda Moskonis şehrininin kuruluş günü olarak kutlanıldığını,
- Yaklaşık XVIII. yüzyıla kadar bu Festivalin yapıldığı alanın, "Balya'dan gelen maden işçilerinin koruması altında" olduğunu ve bu işçilerin bayrama bayrakları, davulları ve birçok hediyeleri ile geldiklerini,
yazmaktadır.

(resim-09) Manastır'ın Alibey Adası'ndan görünüşü olan bu fotoğrafı
facebook.com'da buldum. cundadespotevi.com sitesinde ise alttaki
imza kesilmiş haliyle bir kopyası yayımlamaktadır. Bu büyük olasılıkla
Midilli'de çoğaltılmış ya da kullanılmış bir fotoğraf idi. Kaynak belirtmemiş
olmam ise, bu fotoğrafın orijinalini hala bulamayışım nedeniyledir.

Niğdelioğlu çalışmasında, Prodromos Manastırı'nın mimari planları hakkında da şunları yazmaktadır (plan-01):
"... Manastırın temel kalıntıları dikkate alınarak çıkarılan plan şemasına bakıldığında; ... Doğu, kuzey ve batı yönlerde manastırın yapılarının bulunduğu, güney yönde ise doğu ve batı yapılarını birleştiren bir avlu duvarıyla geniş bir iç avlu oluşturulduğu görülmektedir. Avlunun ortasında diğer manastırlarda da olduğu gibi manastırın kilisesi bulunmaktadır. Kilisenin güneyinde de manastırın büyük bir sarnıcı vardır. 

Manastır dinamitlenerek yıkıldığından, kilisenin apsisinin bulunduğu doğu duvarı, kuzey ve güney duvarlarının az bir bölümü, manastıra ana giriş kapısının hemen doğusundaki yapının bir kısım duvarları ve manastırın diğer yapılarının temelleri dışında başka bir kalıntı bulunmamaktadır. Fakat manastırın eski bir fotoğrafı ... ve Ali Onay'ın anlattıkları yapının yıkılmadan önceki hali hakkında kısmen de olsa bilgi vermektedir.

Manastırın 120 odası olduğu 1895'te yayınlanan Evstratos Drakos'un kitabında belirtilmiştir. Bu da bize manastırın oldukça büyük bir yapı olduğunu göstermektedir. Manastıra giriş kuzey yönde bulunan binaların arasındandı. Kemerli bir kapıdan merdivenler yardımıyla manastırın avlusuna ulaşılırdı. Giriş kapısının sağında ve solunda iki katlı yapılar bulunmaktaydı. Yapıların zemin katları sağır, ikinci katlarında pencere açıklıkları vardı. Manastırın ana giriş kapısının hemen batısında yanındaki yapı, manastırın kuzey yönde köşelerde bulunan iki yapısı üçer katlıydılar. Bu yapıların da zemin katları sağır, birinci ve ikinci katlarında pencere açıklıkları vardı. Bu yapılardan batıdakinin bir de balkonu bulunmaktaydı. Yapıların üst örtüleri, üzeri kiremitli kırma çatıydı. Manastırın avlusunda bulunan kilisesi, diğer Ayvalık manastırlarının kiliselerine göre oldukça büyük ve inşa tarzı da daha moderndi. Kilisenin üst örtüsü içten bakıldığında beşik tonoz şeklinde tuğla ile örülmüştü, dışta ise üzeri kiremitli beşik çatı görünümündeydi.

Ada'da iki kuyu, kilisenin batı ve güneyinde iki sarnıç (Bunlar bina çatılarından gelen yağmur suları ile doluyorlardı.) bulunmaktaydı. Adanın kuzeydoğu yönünde deniz kenarında bir su kaynağı vardı ve bu su kaynağı, üzeri tuğla tonozlu bir havuzla koruma altına alınmıştı. Adanın etrafı kargılarla çevrili idi. Manastırın duvarları dışında doğu taraf ekilecek araziydi. Güney kısımda 25 ağaç zeytin ağacı, batı kısımda bağ ve meyve ağaçları vardı. Kuzey sahilinde adadan ve Ayvalık'tan gelecek sandalları barındıracak küçük ama bakımlı bir de limanı vardı.

Fakat günümüzde daha önce de belirttiğim gibi bu yapıların hiçbiri mevcut değildir. Yapıların varlıkları sadece temel seviyesinde kalmış izlerinden anlaşılmaktadır.

Adaya uzaktan bakıldığında ... görülen tek yapı kilisenin doğu kısmı ve kuzey yönde bulunan girişin yanındaki (batısındaki) yapının yaklaşık 2 metre yüksekliğindeki duvar kalıntıları ... ve manastırın kuzey yapılarından doğu köşedeki yapının 50 cm yüksekliğindeki kalıntılanıdır. ... Bu kalıntılardan anlaşıldığı üzere manastırın yapılarının yapımında kullanılan malzeme moloz yöre taşları ve bol miktarda sarımsak taşıdır. 

Manastırın kilisesi incelendiğinde, daha önce de belirttiğim gibi sadece doğu (apsis) duvarının, kuzey ve güney duvarlarının az bir bölümünün ayakta kaldığı görülür. ..: Temel izlerinden anlaşıldığı üzere kilisenin girişi batı duvarındadır. Girişin önünde sütunlar üzerinde taşınan bir sundurma bulunduğu anlaşılmaktadır. Kilisenin güney duvarında bema'ya girişi sağlayan, rahiplerin kullandığı bir kapı bulunmaktadır. ... Kuzey duvarının ayakta kalan kısmında bir pencere bulunduğu görülmektedir. ... Bu pencerenin ilk yapıldığında daha büyük olduğu, daha sonra bir kısmının örülerek, tuğla kemerli pencerenin küçültüldüğü anlaşılmaktadır. ... Kilisenin doğu duvarına baktığımızda, apsis üzerinde üç pencere bulunduğu, ve apsisin üst kısmında tuğla malzemeli silmeler göze çarpar. ... Apsis yönüne içten bakıldığında, apsisin sağında ve solunda iki niş bulunduğu görülür bunlar litürjik malzemenin konulması için yapılmışlardır. ... Apsisin üst örtüsü yarım kubbe şeklinde tuğladan örülmüştür. ..: Tuğladan örülmüş silmeler içte de görülmektedir. Kilisenin yapımında duvarlarda sarımsak taşı ..., Pateriçanın tepelerinden çıkarılmış volkanik beyaz süngeri andıran taşlar ..., taş aralarında, pencerelerde, apsisin üst örtüsünde ve silmelerde tuğla kullanıldığı görülmektedir. ..." (Niğdelioğlu,2000:107-108)

(plan-01) Prodromos Manastırı'nın zemin kat mimari projesi (ölçeksiz).
(kaynak: Niğdelioğlu,2000.109)

Niğdeliğlu çalışmasında "kesin olmamakla birlikte", Ali Onay'ın bir çevirisine dayandırarak Manastır'ın yapılış tarihi ve yenilenmesi hakkında fikir vermektedir. Ayrıca Manastır'ın mübadele sonrasında bir aileye nasıl verildiğini, "nasıl yok edildiğini" ve nasıl satıldığını da şu satırlarla anlatmaktadır:
"... manastır 1677 yılında veya daha önce inşa edilmiştir. 1870-1878 yılları arasında yenilenmiş, ilaveler yapılmış, 1878-1892 yılları arasında da kilise yeniden inşa edilmiştir. 1924 yılında mübadele ile gelenlere mal tahsisi yapılırken, ada arazisi ve manastır da bir kişiye verilmiş, 1948 yılında bir Kasım gecesi manastır dinamitle ... [yıkılmıştır]. 1960'lı yıllarda bu arazi Ayvalık Güzelleştirme Derneği'ne satılmış, daha sonra da özel mülkiyete geçmiştir. ..." (Niğdelioğlu,2000:106)

Bu 1950'li yıllar sonunda kurulan "Ayvalık Güzelleştirme Derneği" hakkında özel bir çalışma yapmak gerekmektedir. Ayrıca "dinamit kullarak" yıkılan binalar meselesi de önemlidir. Üç manastır binası, Ayvalık Metropolitliği ve sayıları yirmiyi bulan mesken aynı yıllarda ve aynı yöntemler ile "bir gecede yok edilmişti". Üstelik binaların duvarları -ikisi hariç- kireç harcı kullanılarak örülmüştü. Yani "bir gecede iki bilemedin üç, dört kuvvetli adamın" yıkabileceği türden binalar değildi. 

Neyse... 

Barkınay eserinde bu Ada'ya "adacık" demekte ve şöyle yazmaktaydı:
"... Sen Yoanis (Tavuk) Adacığı
Aya Yani manastırı  adası yahut Kilise adası. Ayvalık körfezinde ve Ayvalık kanalı veyahut Dalyan boğazı (veya Dalyan geçidi) denilen kanalın civarında ufak bir adadır. ..." (Barkan,2005:89).

Ahmet Yorulmaz ise Prodromos Manastırı hakkında şunları yazar:
"... 5. Tavuk Adası Manastırı (Ay Yoannu tou Prodromou):
Cunda'da içkinizi yudumlayıp, yemek yediğiniz sahildeki gazinoların önünde, Dalyan Boğazı'nın ağzındaki ada. Altlı-üstlü 120 odalı olduğu (bize abartılı geldi bu sayı), bunların yazlıkçılara kiralandığı; 1821'de Osmanlı'ya başkaldırılarında, Yunan amirallerinin bu manastırda toplanıp, Ayvalık'ın ve ayrı yerleşim yeri olan Moshonis'in (Cunda), kurtarılmasını(!) planladıklarını kaydediyorlar. ..." (Yorulmaz,2011:170)

NASIL ULAŞABİLİRSİNİZ?

(harita-01) Ayios Ioannis o Prodromos Manastırı ulaşım haritası (ölçeksiz).
(Tavuk Adası bir başka ada olduğu için ve ulaşım için kamusal bir
araç olmadığından ölçü ve süre bilgisi Alibey Adası üzerinden verilmiştir.)
yaya olarak: 5 km, 1 saat 9 dakika
araba ile    : 5 km, 8 dakika          
(kaynak: google haritalar | harita: HKK,2026)

DEVAM EDECEK...

---
DİPNOT

[1] Kadıköy, Edremit'in Kuzey'inde, Kaz Dağı eteklerinde olan bir yerleşmedir.
[2] Truvalı Aeneas [Αινείας], Kral Ankhises ile Aphrodite'nin oğludfur ve Troya'nın kahramanlarından biridir. 
[3] Prodromos Apotomu anması [Μαρτύριο του Αγίου Ιωάννη του Βαπτιστή], her sene 29 Ağustos tarihinde düzenlen bir tören ve Aziz Yahya!nın şehitliğini anılan, Hıristiyan dini bayramıdır.

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder