(resim-001) Tıpkı baskısı Konrad Miller tarafından 1887 yılında yayımlanan
Tabula Peutingeriana'ya göre Ayvalık ve yakın çevresi (pafta:8)
(kaynak: en.wikipedia.org)
Bir süredir MÖ XII – MS XX yüzyıllar arası (yaklaşık 3300 yıl) Aydın, Balıkesir, Bursa, Çanakkale, İzmit, İzmir, Manisa, Yalova ve Midilli Adası'nı yani Ayvalık ve yakın çevresi'ni; gezginlerin, tarihçilerin, ozanlarıın, haritacıların, mimarlarların, arkeologların, sosyologların, casusların, koleksiyoncuların, askerlerin ve yazarların gözüyle yazmaya çalışıyorum. Bu çalışmam süreken, Anadolu'nun tarihi ulaşım ağını da incelemek fırsatı doğuyor. Yani Hititlerden günümüze kadar, Ayvalık ve yakın çevresi'nin ulaşım meselesini anlamaya çalışıyorum. Tabula Peutingeriana (Peutinger Haritası) bu çalışmalardan biri idi.Aşağıdaki yazı ile Roma İmaratorluğu'nuda cursus publicus (kamu yolu) veya viae publicae (devlet yolu) denilen yolun, Batı Andolu'dan geçen: viae Asiana, viae Valeria, viae Galatica ve viae Augusta Nova'yı inceleyeceğim.Bunu yaparken biraz Tabula Peutingeriana'dan bahedecek biraz da "Roma İmparatorluğu için yol ne demekti ve nasıl inşa edlirdi" meselesini anlamaya çalışacağım.İyi okumalar...
-- * --
1. Tabula Peutingeriana'nın tarihçesi
Tabula Peutingeriana, cursus publicus veya viae publicae de denilen Roma kara yollarını gösteren, şehirler-kasabalar-köyler arasındaki mesafeleri veren bir tür seyahatname idi. Tabula Peutingeriana, parşömen üzerine çizilen ve biri kayıp olan 11 levhadan oluşan bir tür harita idi. Daha çok itinerarium [1] olarak anılan bu belge, Roma İmparatorluğu'nda kullanılan ve bir tür toplu taşıma sistemi olan yol sisteminin günümüze kadar korunmuş tek haritasıdır. Bu haritanın XVI. yüzyılda yapılan ve Konrad Peutinger'de [2] bulunan kopyası, UNESCO tarafından 26 Kasım 2007 tarihinde "Dünya Belleği Programı" listesine (Memory of the World Programme) eklendi (kod. 324) [3] (UNESCO,2007).
Bilinen en önemli Antik dönem coğrafyacısı Klaudios Ptolemaios [4] idi. Yaklaşık 139 yılında yayımladığı eserinde Dünya'nın Doğu sınırını "Taprobana" [Ταπροβανᾶ], Sri Lanka olarak göstermekte idi. Tabula Peutingeriana da burayı Doğu sınırı olarak kabul eder ve son bulur. Yine atlasa göre Dünya'nın en Kuzey'inde "Thyle" adası bulunmaktadır. Tabula Peutingeriana da Kuzey'deki bu ada ile başlar. Bu da, büyük olasılıkla haritanın yaratıcılarının, Ptolemaios’un koordinatlarına göre çizilen haritalardan yararlanmış olduğunu gösterir.
Tabula Peutingeriana'nın ilk kopyasının 79 yılından önce yapıldığı [5], 330 [6] - 381 [7] yılları arasında son halini aldığı ve VIII. yüzyıldan sonra yeni yerleşmelerinde bu haritaya yerleştirildiği düşünülmektedir. Bugüne ulaşan kopya 6,745 metre uzunluğunda ve 0,35 metre yüksekliğinde papirus bir rulo halindedir ve bir keşiş tarafından 1265 yılında oluşturulduğu düşünülmektedir. Kayıp olan ve Britanya, Galler ve İspanya'dan oluşan levha, 1911 yılında "diğerlerine benzetilerek" yeniden oluşturuldu (harita-014). Ama bu harita, biri kayıp, diğerleri ise uçuca eklenmiş 11 levhadan oluşmaktaydı (resim-002).Harita, 1507 yılında Viyanalı bilgin Conrad Celtes [8] tarafından keşfedildi ve yayımlanmak üzere Peutinger'e teslim edildi. Haritanın bazı bölümleri, 1591 yılında Jan Moretus yayınevi ve 1598 yılında da Marcus Welser tarafından yayınlandı. Welser, Peutinger'in karısı tarafından da akrabası idi. 1714 yılında yeniden keşfedilen harita, Viyana İmparatorluk Kütüphanesi'nde arşivlendi ve ilk kez 1753 yılında Franz Christoph von Scheyb [9] tarafından bir bütün olarak yayımlandı.
Boyut Yayıncılık kitabın diğer baskılarını şöyle vermektedir (Özükan,2017:3 a.bkz. resim-003):1265 - Fransa, Colmar’da bir keşiş tarafından kullanıldığı biliniyor.1494 - Conrad Celtes, Worms,Almanya'da haritayı bir kütüphanede buldu.1508 - Konrad Peutinger (Alman koleksiyoner) miras yoluyla haritayı edindi.1591 - Matbaanın icadından sonra Markus Welser tarafından yayınlandı.1598 - Abraham Ortelius 300 kopya çoğalttı.1598 - Johannes Moretus Antwerp, Belçika’da tüm haritayı bastı.1652 - Johannes Janssonius dökümanı Amsterdam’da bastı (Abraham Ortelius’un tıpkıbasımı).1714 - Peutinger’in mirasçıları haritayı sattı.1737 - Savoy Prensi Eugene, satın alma yoluyla haritayı edindi ve Viyana Kütüphanesi'ne bağışladı.1753 - Franz Christoph von Scheyb yayınevi ilk kapsamlı baskısını gerçekleştirdi.1872 - Konrad Miller ilk edisyonu yayınladı.1892 - Williams and Norgate yayınevi Londra’da tek nüsha olarak yayınladı.1898 - Konrad Miller, haritanın kayıp birinci levhasını yeniden yapılandırdı.
Tabula Peutingeriana üzerine halen teknik ve akademik çalışmalar sürmektedir. Bu yazının amacı Tabula Peutingeriana'daki Ayvalık ve yakın çevresi olduğu için haritaya geçelim.
3. Çalışmanın YöntemiBu çalışmada çevrim içi kaynak olarak;1. 2012-2017 yılları arasında John Åhlfeldt tarafından geliştirilen ve İsveç'teki University of Gothenburg tarafından yayımlanan "Digital Atlas of the Roman Empire"den (Åhlfeldt,20 Aralık 2015),2. Richard Talbert'in Roma yolları üzerine olan çalışmalarını, 2011-2024 arasında geliştiren René Voorburg'un bir rota uygulaması olan "OmnesViae"den (Voorburg,2024),3. Tabula Peutingeriana'nın üzerine çalışan bilim insanları tarafından yazılan kitapları bulmak için telif hakları bulunmayan kitapları bir araya getiren ve kamusal yayıncılık yapan "archive.org"dan,
Basılı kaynak olarak ise,4. Ve Vikipedi, özgür ansiklopedinin ilgili bölümlerinden yararlanılmıştır.
1. British Institute at Ankara tarafından yayımlanan "Roman roads and milestones of Asia Minor" vol.3 ve vol.4 serisi (toplam 10 kitap) (French,2012.a;2012.b;2012.c;2013;2014.a;2014.b;2014.c;2015.a;2015.b; 2016).2. Boyut Yayıncılık'ın, "Osmanlı ve Türkiye coğrafyasındaki izleriyle Tabula Peutingeriana" adıyla yayımlanan eserinden yararlanılmıştır (Özükan,2017).
Daha önce bir kaç yerde yazmış olsam da Ayvalık ve yakın çevresi meselesine dair bir açıklama yapmalıyım.2015 yılında Ayvalık araştırmalarım bir tıkanıklık yaşamaya başlayınca "yöntem" meselesi üzerine, -bence- ciddi ve uzun süren bir tartışma-düşünme sürecine girmiştim. Zira o günlerde Ayvalık Bibliyografyası hazırlamaya girişmiştim ama belgeler kendisini tekrar etmeye başlamıştı. Bunun üzerine Roma dönemine, Aeol göçlerine hatta Luvilere kadar geri gitmiştim. 2015-2019 arasında bir yandan yaklaşık 3500 yıllık bir geçmişi okuyor bir yandan da fırsat buldukça Anadolu'nun Batı bölgelerini geziyordum. Sanırım bu yıllarda; "dikdörtgeni büyütmeliyim. İlgilendiğim bölge Kuzey'de Marmara Denizi'ne, Güney'de ise İzmir'e kadar uzanmalı..." demiştim.Öyle de yaptım. Bölgeyi: Marmara Adası'ndan başlayarak Söke-Sisam Adası'na kadar süpüren ve Batı'da Gökçeada-Midilli Adası Doğu'da ise Bursa-Uşak-Denizli'yi içine alan bir "dikdörtgen" olarak genişletmiştim (harita-001).
 |
| (harita-001) Ayvalık ve yakın çevresi olarak belirlediğim bölge. (kaynak: Google Haritalar) |
Bazı arkadaşlar yöntemimi ve seçimimi eleştirseler de bu bölge önemliydi. Çünkü Antik dönemde Troas ve Misya bölgeleri bu bölgedeydi. Daha sonraları Ahameniş (Pers) İmparatorluğu "satrapları" ve bir Bizans İmparatorluğu dönemi tekrarı olan önemli "themalar" bu bölgede kurulmuştu. Beylikler döneminin, örneğin Çaka Bey ve ardıl döneminin bölgesi bu bölgedeydi. Yine XVII. yüzyıl sonrası Osmanlı İmparatorluğu'nun "enteresan ayanlık dönemi" bu bölgede Karaosmanoğlu Ailesi'ni ortaya çıkartmıştı. Ve tabi ki "kapitalist sermaye birikimi" süreci ve 1923 öncesi "emperyalist/kapitalist işletmeler" meselesi "ağırlıklı olarak" bu bölgede yaşanmıştı. Bu bölgedeki arkeolojik kazılardan demiryolları ve fabrikalara kadar "yığınla konu" hakkında hala çalışmalar ve tezler üretilmektedir.Dolayısı ile Ayvalık ve yakın bölgesi olarak bu "dikdörtgen" seçildi (harita-002).
 |
| (harita-002) Ayvalık ve yakın çevresi Roma yolları. (kaynak: imperium.ahlfeldt.se) |
Tabula Peutingeriana'daki "lejant" hakkında da biraz bilgi vermek gerekir. Önce bugünkü dünya haritası üzerinde ayrıntılı olarak görüleceği üzere, 11 levhasına ait kopyaları elimize ulaşan Tabula Peutingeriana'nın gösterdiği bölgeler şöyledir (resim-002):
 |
| (resim-002) Bugünkü Dünya haritasına göre, Tabula Peutingeriana levhalarının gösterdiği yerler. (kaynak: Özükan,2017:6) |
Buradaki bölgeleri, 1887 yılında Conrad Miller [10] tarfından kopyalanan levhalara göre karşılıkları ise şöyledir (harita-003 ~ harita-013):
 |
| (harita-003) I numaralı bölge. (kaynak: Miller,1887) |
 |
| (harita-004) II numaralı bölge. (kaynak: Miller,1887) |
 |
| (harita-005) III numaralı bölge. (kaynak: Miller,1887) |
 |
| (harita-006) IV numaralı bölge. (kaynak: Miller,1887) |
 |
| (harita-007) V numaralı bölge. (kaynak: Miller,1887) |
 |
| (harita-008) VI numaralı bölge. (kaynak: Miller,1887) |
 |
| (harita-009) VII numaralı bölge. (kaynak: Miller,1887) |
 |
| (harita-010) VIII numaralı bölge. Bu bölge aynı zamanda biraz sonra inceleyeceğimiz Ayvalık ve yakın çevresidir (kaynak: Miller,1887) |
 |
| (harita-011) IX numaralı bölge. (kaynak: Miller,1887) |
 |
| (harita-012) X numaralı bölge. (kaynak: Miller,1887) |
 |
| (harita-013) XI numaralı bölge. (kaynak: Miller,1887) |
Tabula Peutingeriana'nın kayıp olan ve diğer levhalarındaki çizim tekniğine benzetilerek 1911 yılında yaratılan levha ise şöyledir (harita-014):
 |
| (harita-014) Kayıp olan levha benzetilerek 1911 yılında yeniden yaratıldı. (kaynak: trizioeditore.it) |
Tabula Peutingeriana'da bir takım mimari simgeler legant olarak kullanılmıştır. Bunlar değişik çizim dillerine sahiptir ve yerleşmenin niteliksel özelliğini de belirtmektedirler.
Bu şekil yerleşmeler için kullanılmıştır. Yerleşim yerlerinin, büyüklüğüne ve önemlerine göre ev, 2-3 katlı binalar, bitişik ya da ayrık evler, ayrık ama arasında ahır ya da market türü başka amaçlı binalar veya kuleli yapılarla gösterilir.
Tapınaklar bu simgeleriyle işaretlenmiştir. Bazen kubbeli veya daha büyük bir çevre içinde de çizilmiştir.
Özel önemleri olan Roma, Konstantinopolis ve Antiochia gibi kentler tahtta oturan figürlerle tasvir edilerek en yüksek idari merkezler olarak işaretlenmiştir.
Şehirleri birbirine bağlayan yollar kırmızı çizgilerle, konaklama merkezleri veya şehirler arasındaki mesafeler ise Roma mili cinsinden sayılarla gösterilmiştir. Latinca mille passus denilen bir Roma milli yaklaşık 1,478 km mesafeye denktir.
Haritada 555 şehir ve 3500 diğer durak noktası yer alır.
Bugün bilim insanları, Roma İmparatorluğu'ndaki gezginlerin aslında yanlarında harita taşımadıklarını düşünüyorlar. Haritaları kopyalamak zahmetliydi ve metrelerce uzunluktaki bir haritayı taşımak da oldukça zordu. Bunun yerine gezginler, yanlarında itinerarium taşırlardı. Bu, gidilecek yerlerin, bağlantılarının ve yakındaki diğer şehirlere olan mesafelerinin yazılı bir listesiydi. Bunların üretimi daha ucuz olurdu, bu nedenle bir gezgin gideceği yöne doğru bir seyahat planına kolayca ulaşabilirdi.
 |
| (resim-003) Osmanlı ve Türkiye coğrafyasındaki izleriyle Tabula Peutingeriana adıyla yayımlanan Tabula Peutingeriana'nın kapağı. (kaynak: Ayvalık Bibliyografyası, 2024) |
 |
| (resim-004) Digital Atlas of the Roman Empire'da sunulan Tabula Peutingeriana'ya ait arayüz. (kaynak: University of Gothenburg) |
 |
| (resim-005) OmnesViae'de sunulan Tabula Peutingeriana'ya ait arayüzü. (kaynak: OmnesViae) |
Tabula Peutingeriana'nın Ayvalık ve yakın çevresine geçmeden önce Roma İmpartaorluğu karayolu sistemi ve yol inşaatı hakkında da bilgi vermek gerekir.Roma İmparatorluğu kara yollarına, Latince "viae" demekteydi. Bu sözcük; taşıma, getirme ve götürme anlamına gelen Latince "vehere" adından türetilmişti. Viae'lerin yapım ve bakımında büyük deneyimler kazanan Romalılar, bu yolları öncelikle atlar ve atlı arabalar için tasarlamışlardı. Atlı arabalar ticari ve yönetsel alanda olduğu kadar aynı zamanda Roma askerlerinin de çabuk ve emniyetli sefer yapmalarını sağlıyordu. Bu yollar aynı zamanda, İmparatorluğun çöküşüne de neden olan saldırı ve isyanları da teşvik etti.Roma yolları bir özel "yol adı" alırdı. Bu ad, çok kez olduğu gibi yolun yapımına karar veren yetkilinin adı olurdu. Yolun kaplamasını tümden değiştiren veya yol güzergahını farklılaştıran kişinin adı da yola verilebilirdi. Bu durumda yolun eski adı değişirdi.Ulpian [11] bu yolları üçe ayırır:
1. Viae publicae (kamu yolları), viae consulares (yabancı üikelere giden yollar), viae praetoriae (muhfız yolları), viae militares (askeri yollar). Bu yollar kamu giderleriyle inşa edilen ve bakımı yapılan, arazisi devlete ait olan kamuya ait ana yolları içeriyordu.
2. Viae privatae (özel yollar), viae rustikae (kırsal yollar), viae glareae (taşlıklar), viae agrariae (çiftlik yolları). Bu yollar toprakları kendilerine ait olan ve bunları kamu kullanımına tahsis etme yetkisine sahip olan özel kişiler tarafından inşa edilen özel veya kırsal yolları içeriyordu.
3. Viae vicinales (köy yolları). Bu yollar köylerde, bölgelerde veya kavşaklarda bulunan ve bir yerleşim yerine veya köye doğru giden yolları kapsıyordu. Bu tür yollar ya bir ana yola ya da ana yolla doğrudan bağlantısı olmayan diğer komşu yollara bağlanıyordu. Bunlar, kamu veya özel fonlar veya malzemelerle inşa edilmiş olmalarına göre kamu veya özel olarak kabul ediliyordu.
Öncelikle Roma yol inşaatı yapımcıları, standart bir genişlik hedeflemişlerdi. Roma yolları fiziksel olarak 3,25 mt ve daha genişti ve tekerlekli araçlar için planlanmıştı. Ancak yollar 1,10 mt ile 7 mt arasında inşa edildi. Bir dizi doğal afet nedeniyle yollar bugün çok engebeli görülse de zamanında çok daha düz bir yüzeyle inşa edilmekteydi. Bu, inşaat maliyetlerini artırıyordu ancak yol bakım giderlerini de en azda tutuyordu. Birçok yol uzun bir cetvel gibi düzdü, ancak Romalı tasarımcılar eğimi de kullanıyorlardı. Normal arazide %10-12, dağlık bölgelerde ise %15-20 eğimi kullanıyorlardı.
Yollar yalnız niteliklerine göre değil, aynı zamanda yapımında kullanılan malzemelere ve izlenen yöntemlere göre de ayrı adlar alıyordu. Yine Ulpian'ın sınıflandımasına göre bu yollar:
1. Via terrena: Düzleştirilmiş ve sıkıştırılmış topraktan yapılmış düz yol.
2. Via glareata: Çakıllı yüzeyli toprak yol.
3. Via munita: Çokgen bloklarla veya volkanik kayalarla inşa edilmiş yol.
Hem askeri ve hem de ticari etkinlikler için kullanılan yolların, planlaması ve inşası ciddi bir özen gerektirmekteydi. Bir kısmı günümüze kadar ulaşan bu yolların "en kesitleri" şöyle idi (resim-006):
 |
| (resim-006) Roma karayolları yapımını gösteren bir "en kesit". (kaynak: kolibri.teacherinabox.org.au) |
A - Düzleştirilmiş ve sıkıştırılmış doğal toprak.B - İri çakıllar ile oluşturulan stabilize zemin, statumen.C - Kırık taşlardan ve kireçten yapılan bir tür grobeton, audits.D - Kırık çömlek parçaları ve kireç karışımı ile oluşturulan bağlayıcı yatak, nucleus.
E - Silis ya da traverten çokgen bloklarla yapılan kaplama tabakası, dorsum. Bu katman yağmur veya suyu uzaklaştırmak için eğimli olarak tasarlanmıştır.
F - Yolun her iki tarafında yükseltilmiş yaya kaldırımı, crepido veya margo.
G - Crepido ile dorsum arasına konulan kenar taşı, umbones.
Bu en kesitin canlandırma resmi ise şöyledir (resim-007):
 |
| (resim-007) Roma karayol yapımı canlandırması. (kaynak: facebook.com) |
Tabula Peutingeriana'daki levha VIII, Ayvalık ve yakın çevresi'ni göstermektedir. Daha önce "yöntem" bölümünde de değidiğim gibi bu bölge Kuzey'de Marmara Denizi'nden başlayarak İzmir'e kadar uzanmaktadır. Ele alınan bölgenin Batı'sı Midilli Adası'nı ve Doğu'su ise Bursa'yı içine almaktadır.Bu bölgedeki Roma yolu hakkında British Institute'nün geliştirdiği harita şöyledir (harita-014 a. bkz. French,2016:24)
 |
| (harita-014) Roma yollarını gösteren harita. (kaynak: French,2016:24) |
Bu bölgeden yani Ayvalık ve yakın çevresinden geçen, Perinthos [Πέρινθος] (Marmaraereğlisi)'nden başlayan, dört Roma İmparatorluğu yolu bulunmaktaydı. Bunlar:
1. Viae Vateria,
2. Viae Asiana,
3. Viae Galectica ve
4. Viae Augusta Nova idi (resim-008).Bu yollar, viae Egnatia ile bugün Arnavutluk olarak anılan bölgede kurulu Dyrrhachium Thema'sına ve viae Domitiana ile bugün Meon bataklığı olarak anılan, Don Nehri kıyılarındaki Tanais [Τάναϊς]'e bağlanıyordu. Ayrıca bu yol sistemi, Marmaraereğlisi'nden ayrılan viae Militaris ile Trakya üzerinden Avrupa'ya da bağlanılıyor idi.
 |
| (resim-008) İncelenen bölgeden geçen 4 Roma yolunu gösteren senbolik harita. (kaynak: informationisbeautifulawards.com) |
Anadolu'da çok sayıda bağımsız olarak inşa edilmiş yollarda vardı, ancak bunlar arasında bağlantılar kuran ve bunu yol sistemi diyebileceğimiz bir ağa dönüştüren Roma İmparatorluğu oldu. Daha önce bu ağın kurulamaması, Anadolu'daki devletler arasındaki güç dengesi kurma çabaları veya Anadolu coğrafyasını tümüyle kapsayan bir yapının -örneğin bir imparatorluğun- yokluğundan kaynaklı olabilir.
Roma İmparatorluğu, I. yüzyılın sonlarında Avrupa'yı doğuda Fırat Nehri'ne ve güneyde Kuzey Afrika'ya bağlayan ana yollar aracılığıyla topraklarını genişlettiğinde, Anadolu'da sistematik ve kapsamlı bir iletişim ağı geliştirildi. II. yüzyılın ortalarına gelindiğinde, bu yol ağı, Anadolu'da yönetim ve politika gelişimi için hayati önem taşıyan güzergahları oluşturdu. Romalılar, II. ve III. yüzyıllarda kullanılan doğu-batı güzergahlarını korudular ve daha da geliştirdiler. Yol yapımına devam ettiler ve İmparatorluk döneminde Anadolu'da döşeli yollar oluşturdular.
Anadolu'da ilk Roma yolunu MÖ 129 - MÖ 126 yılları arasında Manius Aquillius'un [12] inşa ettiği bilinmektedir. Anadolu'nun bazı kısımları MÖ birinci yüzyıl boyunca kademeli olarak Romalıların egemenliği altına girdi ve yeni yollar inşa edildi. MS birinci yüzyılda ise Anadolu'nun tüm illerinde ticari ve askeri amaçlarla yeni yollar inşa edildi. İstanbul, Kalkedon (Kadıköy)'dan Ancyra (Ankara) üzerinden Kilikya Kapıları'na veya Caesarea (Kayseri) üzerinden Fırat'a uzanan kuzey yolları, MS birinci yüzyılın sonlarına ve ikinci yüzyılın başlarına doğru önem kazandı. Yeni yolların inşası sonucunda Bitinya, Pamfilya, Likya, Galatya, Kilikya, Kapadokya ve Pontus illerinde yeni yollar oluşturuldu. Romalılar, hangi şehir ve yerleşim yerlerinin askeri açıdan en büyük öneme sahip olduğunu dikkate alarak yol yapımına veya onarımına öncelik verdiler. Sonuç olarak, Anadolu şehirleri arasında askeri erişilebilirliği mümkün kılan ve insanların ve malların illerden sınırlara ve siyasi merkezlere hareketini sağlayan güzergâhlar boyunca istasyonlar ve garnizonlar inşa edildi (French,2012.a vd.).Anadolu'daki ana Roma yol ağının tam gelişimi IV. yüzyıldan sonra gerçekleşmiş gibi görünüyor. Mevcut yolların bakımı da Roma imparatorları tarafından önceliklendirilmişti ve kilometre taşları, gerçekleşen tüm onarımlar hakkında bilgi verdiği için önemlidir.
Yukarıda da değindiğim gibi bu haritayı kopyalamak ve boyutları nedeniyle taşımak oldukça zordu. Bu nedenle bir tür "gezi rotası" veya "seyahatname" olan bir liste haline getirilmiş itinerarium taşınırdı. Itinerarium, iki yerleşme ya da mil taşları arasındaki mesafenin, Roma mili ile yazılması ile hazırlanan bir listeleme idi.
Ancak Tabula Peutingeriana'yı inceleyenlerin ilk karşılaşacakları sorun, -kopyalamaktan kaynaklı- yerleşmelerin adını yazarken kullanılan "font" meselesidir.
Tabula Peutingeriana'da kullanılan font "tp_schrift" dir ve bilgisayarında bulunmasını isteyen okur için buraya basarak bu fontu indirebilirsiniz (263 Kb). (https://kaankoksal.com.tr/web/indir/tp_schrift.ttf)
Bu fontun büyük harfleri şunlardır (resim-009):
 |
| (resim-009) Tabula Peutingeriana'da kullanılan büyük harfler. (kaynak: tabula-peutingeriana.de) |
Haritalarda, büyük harf olarak K, U ve W harfleri kullanılmamaktadır.
Tabula Peutingeriana'da kullanılan küçük harfler ise (resim-010)'da gösterilmektedir.
 |
| (resim-010) Tabula Peutingeriana'da kullanılan küçük harfler. (kaynak: tabula-peutingeriana.de) |
Küçük harflerde de w kullanılmamıştır.
Ayrıca, Tabula Peutingeriana'da yer adları verilirken küçük veya büyük harflerde çeşitli harf versiyonları da yapılmıştır. Bu versiyonlar aşağıdaki listede gösterilmektedir (resim-011).
 |
| (resim-011) Tabula Peutingeriana'daki yer adlarını yazarken kullanılan harf versiyonları. (kaynak: tabula-peutingeriana.de) |
Son olarak, Tabula Peutingeriana'daki yer adlarını yazarken kullanılan kısaltmalar ve birleşik harfleri (resim-012)'de bulabilirsiniz.
 |
| (resim-013) Tabula Peutingeriana'daki yer adlarını yazarken kullanılan kısaltmalar ve birleşik harfler. (kaynak: tabula-peutingeriana.de) |
tabula-peutingeriana.de yayımlanan ve 1 sayfa uzunluğundaki Tabula Peutingeriana'da kullanılan fontun ve haritada olan yazı ile kısaltmaların özelliklerini belirten dökümanı da indirmek isteyenler buraya basabilir (lesehilfe.pdf 53,6 Kb).
Daha öncede belirttiğim gibi Tabula Peutingeriana'daki Ayvalık ve yakın çevresi için seçimim, Marmara Denizi-İzmir-Midilli Adası-Bursa arasındaki "dikdörtgen" bölgedir. Haritada bu bahsettiğim bölgeye dair çok sayıda yol rotası mevcuttur ve burada olabildiğince tümünü vermeye çalışacağım. Aşağıdaki itinerarium denemesinde, yerleşmeler yukarıdaki kaligrafiye bağlı kalarak haritadaki biçimiyle 2.sütuna yerleştirilmiştir. Burada belirtilen adın, bilinen diğer Antik dönem adı da 3.sütunda verilmektedir. 4. sütunda ise yerleşmenin bugün için anılan ismi verilmiştir.
Okurun kolay takip edebilmesi için; 5. ve 6. sütunlar, yani bir önceki yerleşme ile mesafesini veren sütunlardır. 5.sütundaki mesafe "mille passus" (Roma mili) olarak, Romen rakamları ile verilmiştir. Ancak buradaki Romen rakamları haritadan kopyalandığı için, yani 4 sayısı IIII biçiminde (IV biçiminde değil) düzeltilmeden yazılmıştır. 6. sütun ise, bir önceki sütunda belirtilen sayının 1,478 ile çarpılması sonucunda oluşan değerdir. Bu kilometre (km) cinsinden mesafeyi belirtir.
Tabi ki Tabula Peutingeriana'da rotalar da belirtilmemiştir. Bu rotaları ben "başlama-bitiş yerleri"ne göre düzmece olarak yazdım.
Araştırmalarım sırasında Ayvalık ve yakın çevresi için hazırlanmış bir itinerariumu kısmen Roman roads and milestones of Asia Minor'ün 4. cildinde bulabildim (French,2016:23-25). Bu nedenle, bu kısımdaki olası yanlışlarımı düzeltmeyi okurdan rica etmekteyim.
7.1. YALOVA-EFES arası 1. Güzergah
Bu rota; Yalova, Erdek, Biga Çayı, Karabiga, Kemer Köy, Lapseki, Nara Kalesi, Çınarlı Köy, Hisarlık Tepe, Dalyan Köyü, Gülpinar Köyü, Behramkale, Küçükkuyu, Altınoluk, Edremit, Keremköy, Ayvalık, Altınova, Zeytindağ Köyü, Aliağa, Nemrut Limanı, Nemrut Kalesi, İzmir, Seferhisar, Ürkmez, Menderes ve Selçuk yerleşmelerini içerir.
Yaklaşık 592.68 km uzunluğunda bir rotadır (çizelge-001).
 |
| (çizelge-001) Yalova-Efes arası 1. güzergah. (kaynak: HKK,2026). |
7.2. YALOVA-EFES arası 2. Güzergah
Yalova-Efes arasındaki bir başka yoldur. Rota; Yalova, Erdek, Manyas, Pazarköy, Bergama, Germe, Akhisar, İzmir, Yeniköy, Kozpınar ve Selçuk yerleşmelerini içerir.
Yaklaşık 320.73 km uzunluğunda bir rotadır (çizelge-002).
 |
| (çizelge-002) Yalova-Efes arası 2. güzergah. (kaynak: HKK,2026). |
7.3. YALOVA-EFES arası 3. Güzergah
Üçüncü rota da Yalova-Efes arasındadır. Bu rotada; Yalova, Lapseki, Bursa, Gemlik, Uludağ, Gölyazı, Karacabey, Çayırhisar, Bergama, Germe, Akhisar, Günlüce Köyü, Kozpınar ve Selçuk yerleşmelerini içerir.
Yaklaşık 382.80 km uzunluğunda bir rotadır (çizelge-003).
7.4.
[1] Roma İmparatorluğu'nda şehirlerin, köylerin ve yol üzerindeki diğer durakların listesini içeren, her durak ile bir sonraki durak arasındaki mesafeleri de gösteren bir tür seyahat rehberi.
[2] Konrad Peutinger, 14 Ekim 1465 - 28 Aralık 1547 arasında yaşamış Alman hukukçu, diplomat, ekonomist ve arkeolog idi. Tutkulu bir antikacı da olan Peutinger ve karısı Margareta Welser (1481–1552), Avusturya'nın en büyük özel kütüphanelerinden birini oluşturdu.
[3] "Dünya Belleği Listesi"nde Türkiye'ye ait 12 eser de kayıtlıdır. Bunların adları ve kayıt tarihlerini gösteren liste şöyledir:
1. Kandilli Rasathanesi El Yazmaları (2001)2. Boğazköy Hitit Tabletleri (2001)3. Süleymaniye Kütüphanesi İbn-i Sina Yazmaları Koleksiyonu (2003)4. Evliyâ Çelebi Seyahatnamesi (2013)5. Kültepe Tabletleri (2015)6. Divanü Lügati’t-Türk (2017)7. Piri Reis’in Haritası (2017)8. Kâtip Çelebi Koleksiyonu: Cihannümâ ve Keşfü’z Zunûn (2023)9. Mevlâna Küllîyatı (2023)10. Yıldız Sarayı Fotoğraf Koleksiyonu (2023)11. Karatepe- Aslantaş Yazıtları (2025)
12. Camiu't Tevarih/Jāmiʿ al-Tawārīkh (2025)- Türkiye ve Özbekistan
[4] Klaudios Ptolemaios [Κλαύδιος Πτολεμαίος] veya Arapçalaşmış haliyle Batlamyus, Helen matematikçi, coğrafyacı, astronom ve müzik teorisyeni idi. 100 - 170 yılları arasında yaşadığı varsayılmaktadır. Dünya'daki ilk atlas olarak kabul edilen ve 8 ciltlik Coğrafya el kitabı [Γεωγραφικὴ Ὑφήγησις]'nın kopyalanmış iki baskısından biri Topkapı Sarayı Müzesi Yazma Eserler Kütüphanesi'nde bulunmaktadır. Kitabın diğer nüshası ise Vatikan Gizli Arşivleri [Archivum Secretum Apostolicum Vaticanum]'nde bulunmaktadır.
[5] Herculaneum, Oplontis ve Pompei şehirleri haritada "yaşayan şehirler" arasında gösterildiği ve Vezüv Yanardağı’nın da 79 yılında patladığı bilindiğine göre, haritanın ilk kopyasının yapılışı hakkında yaklaşık tarih belirlenebilir.
[6] İstanbul'un "Konstantinopolis" adıyla anılması 330 yılından sonra yaygınlık kazandı. O zaman elimizdeki kopya bu yıllara veya sonrasına ait olabilir.
[7] Bugün sayıları artsa da 381 yılından önce "Patriklik Sistemi"; Roma, Konstantinopolis (İstanbul), Antiochia (Antakya), Jerusalem (Kudüs) ve Alexandria (İskenderiye) olmak üzere beş idi.
[8] Conrad Celtes, 1 Şubat 1459 - 4 Şubat 1508 arasında yaşamış Alman bilgin ve şair idi. Celtes, Alman hümanistlerinin en büyüğü olarak kabul edilir ve bu nedenle "Başhümanist" (Erzhumanist) olarak da anılır.
[9] Franz Christoph von Scheyb, 26 Şubat 1704 - 2 Ekim 1777 arasında yaşamış Alman yazar ve sanat kuramcısı idi.
[10] Conrad Miller, 21 Kasım 1844 - 25 Temmuz 1933 arasında yaşamış Alman teolog, doğa bilimcisi ve kartografi tarihçisi idi. IV. yüzyıldan kalma Roma yol ağını gösteren erken dönem dünya haritası Tabula Peutingeriana'nın yeniden keşfedilmesinde önemli bir rol oynamıştır.
[11] Ulpian [Gnaeus Domitius Annius Ulpianus] yaklaşık 170 - 228 yılları arasında yaşamış Romalı hukukçu idi. Günümüzde Lübnan olarak adlandırılan (?) Tyre'de doğdu. Roma'ya taşındı ve zamanının en büyük hukuk otoritelerinden biri olarak kabul edildi.
[12] Manius Aquillius Romalı bir politikacı ve general idi.
son erişim: 19 Mart 2026.
Roman roads and milestones of Asia Minor Vol. 3: Milestones, Fasc. 3.1: Republican, Londra: British Institute at Ankara.
Roman roads and milestones of Asia Minor Vol. 3: Milestones, Fasc. 3.2: Galatia, Londra: British Institute at Ankara.
Roman roads and milestones of Asia Minor Vol. 3: Milestones, Fasc. 3.3: Cappadocia, Londra: British Institute at Ankara.
Roman roads and milestones of Asia Minor Vol. 3: Milestones, Fasc. 3.4: Pontus et Bithynia, Londra: British Institute at Ankara.
Roman roads and milestones of Asia Minor Vol. 3: Milestones, Fasc. 3.5: Asia, Londra: British Institute at Ankara.
Roman roads and milestones of Asia Minor Vol. 3: Milestones, Fasc. 3.6: Lycia et Pamphylia, Londra: British Institute at Ankara.
Roman roads and milestones of Asia Minor Vol. 3: Milestones, Fasc. 3.7: Cilicia, Isauria et Lycaonia (and South-West Galatia), Londra: British Institute at Ankara.
Roman roads and milestones of Asia Minor Vol. 3: Milestones, Fasc. 3.8: Errata and Indices, Londra: British Institute at Ankara.
Roman roads and milestones of Asia Minor Vol. 3: Milestones, Fasc. 3.9, An Album of Maps, Londra: British Institute at Ankara.
Roman roads and milestones of Asia Minor Vol. 4: The Roads, Fasc. 4.1: Notes on the Itineraria, Londra: British Institute at Ankara.
Cappadocia Eyaleti'nin başkenti Kaisareia ve lejyon karargâhı Melitene arasında uzanan roma yolu ve kullanımı (Tez no. 594581) [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi].
Roma/Hacı Yolu: Kalkhedon-Nikomedeia-Nikaia-Iuliupolis güzergâhı (Tez no. 735147) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi].
Osmanlı ve Türkiye coğrafyasındaki izlireyle Tabula Peutingeriana [Kartografik malzemeler] : Roma imparatorluğunun 2000 yol haritası : Roma'dan sonra imparatorluğun en önemli kentleri Constantinopolis/İstanbul - Antiochia/Antakya - Nicomedia/İzmit - Nicea/İznik (1.b), İstanbul: Boyut Yayınevi.
Talbert, R. J. A. (2010).
Rome's world the peutinger map reconsidered, Londra: Cambridge University Press.
son erişim: 19 Mart 2026.
son erişim: 20 Mart 2026.
