Anadolu yol güzergahları 3: Batı Anadolu Yol Güzergâhları (yaklaşık MÖ 1000)

(harita-01) MÖ 16. yüzyılda Batı Anadolu'nun durumu.
(kaynak: Alpaslan,2015:133)

 

Bir giriş veya 

önce bir özeleştiri yapma çabası

Yıllarca Anadolu'daki yaşamın Mezopotamya kökenli olduğunu, Tarih Öncesi çağların buralara yapılan göçlerle başladığını ve ancak -MÖ binli yıllardan sonra- "deniz halklarının göçleri" sonrasında, Batı Anadolu'daki yaşamın oluştuğunu söylüyor ve savunuyordum. Bunun bir nedeni teknik üniversitede mimarlık öğrenimi aldığım sırada, Ayla Ödekan'ın verdiği Anadolu Sanatı ve Mimarisi dersleriydi. Ama asıl önemli nedeni ise, yıllarca Batı Anadolu coğrafyası için yapılan çalışmaların azlığı idi.  

Ne yalan söyleyim 90'lı yıllar boyunca süren Mimarlar Odası görevlerim sırasında, özellikle Hattilerden ve Luvilerden bahseden arkadaşlarım olsa da kendimi Hellen göçleri öncesi dönemle ilgili çalışma ve araştırmalara pek de açık tutmamıştım. Ayvalık'a yerleşme kararı vermemiz sonrasında, 2013 yılından sonra yaptığım okumalarda ve özellikle İzmir çevresinin dokuz-on bin yıllık dönemine dair yaptığım araştırmalarda; bahsettiğim dönemde Orta Anadolu'nun, Göller Bölgesi'nin, Ege Bölgesi'nin ve Marmara Bölgesi'nin birbirleriyle etkileşim içinde olduklarını -kendimce- anlamaya başlamıştım. Hatta bu yol güzergâhı çalışması gibi araştırmalarımdan sonra, yaklaşık MÖ yedibinli yıllarda Avrupa kıtasındaki "tarıma dayalı yerleşmelerin", Ege Denizi, Ege adaları ve kıta Avrupa'sı toprakları arasındaki bu etkileşimini, bulunan malzemelerin sonucunda -mesela- ticari ilişkiler ile geliştirdiğini düşünmeye bile başlamıştım. Daha sonraları bu döneme ilşkin yaptığım okumalar bu düşüncemi güçlüce doğruladı (Ayvaz,2024 ve özellikle kaynakçası). 

Evet, kanımca Batı Anadolu'nun yaklaşık on bin yıllık tarihini, Avrupa uygarlıklarının oluşmasının erken öncüsü olarak ele almalıyız.

Tartışmalar sürmekle birlikte sanırım; -bugüne kadar bulunan- ilk Batı Anadolu köyleri, tarım kökenli idi. Bu Doğu'dan Batı'ya doğru "karasal bir göç" olgusunu doğrulasa da, aynı zamanda Güney'den (Akdeniz) ve Ege Denizi'nde yapılmış bir "gemi göçünü" de savunmamızı sağlayabilir. Bu; Batı'daki "neolotik", tarım ağırlıklı köylerdeki halkın, avcı-toplayıcı dönemde de burada olduklarını, Yonger Dryas [1] döneminde oluşan iklim değişimi sonrasında oluşan deniz seviyesinin yükselmesi ile; Ege, adalar ve Avrupa ile ilişki kurmak için, deniz yolunun kullanıldığını da söyleyebilir (Erdoğu ve Çevik,2021:9).

3. BATI ANADOLU HALKLARI (Devletleri)

Bu kentlere, daha doğrusu bu kentlerin "neden ve nasıl oluştuğuna" dair yapılan kazılara geçmeden önce, Hitit belgelerine dayanarak yaklaşık MÖ iki binli yıllarda bölgede bulunan halklara veya ülkelere göz atmamız yararlı olacak (harita-02). 

1. Arzawa: Hitit belgeleri ile öğrendiğimiz ilk halk (veya ülke) Arzawa'dır. Bu ülke Geç Tunç Çağı Batı Anadolu'sunda Hititler’e karşı gelecek kadar güçlü olmalı idi. Çivi yazısı ile yazılmış belgelerden yola çıkarak bu ülkenin iç işlerinde özerk olduğunu ve bir tür kofederasyon kurduğunu söyleyebiliriz. 

2. Wilusa: Yine belgelerden yola çıkarak, bir dönem Hitit ülkesine bağlı iken, daha sonra Arzawa devletinin kurduğu konfederasyonuna katılan bir ülke oldu. Wilusa çoklukla Kuzeybatı Anadolu’ya yerleştirilmektedir.

3. Mira-Kuwaliya: Belgelere göre, Hitit Ülkesi ile olan sınırı olan bir ülke idi ve Batı Anadolu’nun Batı yönünde bulunan önemli bir yerleşme idi. Arzawa devletinin kurduğu konfederasyonuna katılan bir ülke oldu.

4. Seha Nehri: Bu ülkede Hitit metinlerine dayanmaktadır. Yapılan bir sözleşme ile Arzawa devletinin kurduğu konfederasyonuna katılmıştı. 

5. Hapalla: Hitit metinlerinde çok az bilgi bulunmaktadır. 

6. Pasla: Yeri konusunda tatışmalar hala süren bir halktır. Yapılan bir sözleşme ile Arzawa devletinin kurduğu konfederasyonuna katılmıştı. 

7. Assuwa: 1991 yılında Hattuşa’da bulunan tunç bir kılıç üzerindeki yazıttan adı öğrenilmiştir. Büyük olasılıkla birçok kent devletinin oluşturduğu bir konfederasyondu. 

8. Walma: Hititler ile Arzawa arasındaki bir tampon bölgede bulunmaktaydı.

9. Karkisa ve Masa: Birbirine yakın olan, bugün için bildiğimiz iki kentin kurduğu bir ülkedir. Büyük olasılıkla, bugünkü Balıkesir ve Bursa kentleri civarında olmalıdır.

10. Lukka: Büyük olasılıkla klasik Likya bölgesinin Güney-Batı'sında yer almakta idi. 

11. Ahhiyawa: Yaklaşık MÖ 15. yüzyıldan bu yana varlığı bilinen bir devlettir. 

 

(harita-02) Yaklaşık MÖ I. binyılda Batı Anadolu Bölgesi.
(kaynak: Özcan,2007:harita-3 [224])

Bölümünde uzun uzadıya tartışacağım ama, bu MÖ II. binyıldaki bir tür "beylikler haritası" (harita-02) ile MS XVI.  yüzyıldaki "beylikler haritası" ile nasıl da benzerlik yaşıyor (harita-03).

(harita-03) Yaklaşık MS XVI. yüzyıldaki "beylikler haritası".
(kaynak: turkiyeturizmansiklopedisi.com)

Bu bölgede yapılan kazılar sonrasında, MÖ I. binyıldaki bazı kentler bulunmuştur. Bu kazılan kentleri gösteren bir harita ve buna bağlı hazırlanan liste aşağıda sunulmaktadır (harita-04).

(harita-04) Yaklaşık MÖ I. binyılda bulunan kentleri gösteren harita.
(kaynak: Özcan,2007:86-180 | harita: HKK,2026) 

1. Beşiktepe                           16. Ayasuluk Tepesi

2. Yeni Bademli Höyük           17. Kadıkalesi

3. Troya                                  18. Milet

4. Beşik-Yassıtepe                 19. İasos 

5. Phokaia                              20. Müskebi

6. Panaztepe                          21. Çine-Tepecik Höyük

7. Bayraklı Tepekule Höyüğü 22. Afrodisias

8. Liman Tepe - Klazomenai   23. Asopos

9. Bağlararası - Çeşme          24. Eksi Höyük 

10. Ulucak Höyük                   25. Beycesultan 

11. Sardes                              26. Kusura Höyük

12. Gavurtepe Höyük             27. Karaadili

13. Bakla Tepe                       28. Harmanören

14. Bademgediği Tepesi         29. Bademağacı 

15. Kolophon

Büyük olasılıkla gemi yolu, Ege Denizi yönündeki "varsayımsal mavi çizgi" olmalıdır. Beşiktepe Höyüğü (1) sonrasında Çanakkale Boğazı'ndan karşıya geçilmiş olabilir. Büyük olasılıkla bu geçiş, yan yana getirilen kütüklerden oluşturulmuş "sallarla" da olabilir. Gökçeada'da bulunan Yeni Bademli Höyük'e (2) ulaşmak için bu sallar kullanılmış olabilir veya "varsayımsal" çizdiğim gemi güzergâhı da kullanılmış olabilir. 

Ya da belki de her iki yol önerisi kullanılmış olabilir.

Büyük olasılıkla Troya (3) ile bugün kentin limanı olduğu savunulan Beşik-Yassıtepe (4) arasında da yol bağlantısı vardı.

Phokaia (5) - Panaztepe (6) - Bayraklı Tepekule Höyüğü (7) arasında gemi yolu olmakla birlikte güçlü bir yol güzergâhı da bulunmakta idi. Yol buradan, Bağlararası - Çeşme (9) ile Sardes (11) arasındaki yol parçası ile Doğu-Batı yol güzergâhı ile bölünmekte idi. Efes limanında biten ve dağ arasındaki geçidi Anadolu yol güzergahları 5:  Ahameniş (Pers) Kral Yolu adlı blogda değerlendireceğim.

Liman Tepe - Klazomenai (8), Ulucak Höyük (10) ve Gavurtepe Höyük (12) bu güzergâh üzerindeydi ve yol büyük olasılıkla Uşak ve Kütahya üzerinden Eskişehir'e bağlanıyordu.

Bu güzergâh büyük olasılıkla: Bakla Tepe (13), Bademgediği Tepesi (14), Kolophon (15), Ayasuluk Tepesi (16), Kadıkalesi (17), Milet (18) ve İasos (19) ile tamamlanıyordu. Buradan güzergâhın yönü: Güney-Batı ve Kuzey-Doğu yönlenmesi ile Anadolu içlerine doğru devam ediyor idi.

---

DİPNOTLAR

[1] Yonger Dryas, jeolojik tarihinde yaklaşık 12.900 ila 11.700 yıl önce meydana gelen bir dönem idi. Bu dönemde Kuzey Atlantik Okyanusu soğudu ve yıllık hava sıcaklığı birkaç on yılda Kuzey Amerika'da ~3 °C, Avrupa'da 2–6 °C ve Grönland'da 10 °C'ye kadar düştü. Aynı zamanda Güney Yarımkürede ise ısınma yaşadı. Bu dönem yaklaşık 50 yıl sürdü ve hızlı bir şekilde sona erdi. Sonra bir ısınma yaşandı ve Holosen döneme (yaklaşık on iki bin yıldır devam eden jeolojik dönem) geçiş oldu.

DEVAM EDECEK

---

KAYNAKÇA

Akalın, E. (1991).

Antik Çağda Batı Anadolu limanları (Tez No. 864696) [Yüksek Llisans Tezi, İstanbul Üniversitesi].

Alpaslan, M. (2015).

The History of the Arzawan State during the Hittite Period part: 1 chapter: 131-142, 5, NOSTOI Indigenous culture, migration + integrationin the Aegean Islands + Western Anatolia during The Late Bronze + Early Iron Ages, (yay.haz.) Nicholas Chr. Stampolidis, Çiğdem Maner ve Konstantinos Kopanias, İstanbul: Koç University Press.

Ayvaz, İ. (2024).

Neolitik Dönem’den Tunç Çağı’nın sonuna kadar kıyı Ege’de liman yerleşimleri (Tez No. 864696) [Yüksek Llisans Tezi, Ege Üniversitesi].

Boysal, Y. (1971).

Batı Anadolu'da son araştırmalar Ahhiyava sorunu, -(15), 63-72, Ankara: Ankara Üniveresitesi Anadolu Dergisi.

Çapar, Ö. (1981).

Ahhiyava sorunu, 14(25), 387-413, Ankara : Ankara Üniversitesi Tarih Araştırmaları Dergisi.

Drews, R. (2014).

Tunç Çağı'nın sonu askeri değişim ve Antik Akdeniz'de çöküş, (çev.) Tolga Ersoy ve Gürkan Ergin, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Ekin, Ç. (2016).

Ege göçleri sonrası Ön Asya’nın siyasi durumu (Tez No. 440756) [Yüksek Lisans Tezi, Sütçü İmam Üniversitesi].

Erdoğu, B. ve Çevik, Ö. (2021).

Ege Adaları ve Batı Anadolu kıyı bölgesinde Neolitikleşme sürecinin tekrardan değerlendirilmesi, -(17), 6-20, İstanbul: TINA Denizcilik ve Arkeoloji Dergisi. 

Eroğlu, E. (2014).

Ege göçleri ve M.Ö I. binde Anadolu, 1(1), 43-55, Kırşehir: Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi.

Gerçek, S. (2014).

Hitit Devleti'nin Batı Anadolu ile siyasi ilişkilerinde mektupların önemi (Tez No. 350691) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi].

Gerçek, S. ve Aydın, M. (2025).

II.Tuthaliya Dönemi’nde Batı Anadolu: isyan, savaş ve diplomasi, -(87), 1-17, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat FakültesiTarih Dergisi.

Gündüzalp, S. (2009).

Ege Gübre yerleşimi Neolitik Dönem mimarisi (Tez No. 249170) [Yüksek Lisans Tezi, On Sekiz Mart Üniversitesi].

Mac Sweeny, N. (2010).

Hittites and Arzawans: a view from western Anatolia, -(60), 7−24, Ankara: Anatolian Studies  Anatolian Studies.

Memiş, E. (1994).

Hitit Devletinin Batı Anadolu politikası, 367-375, Konya: Selçuk Üniversitesi SBE Dergisi.

Özcan, R. (2007).

Yazılı kaynaklar ve arkeolojik veriler ışığında M.Ö. 2. Binyıl Batı Anadolu tarihi coğrafyası (Tez no. 220884) [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi]

Sevin, V. (2024).

Anadolu’nun tarihi coğrafyası I (6.b), Ankara, Türk Tarih Kurumu.

Schwertheim, E. (2004).

Antikçağ'da Anadolu, (çev.) Nuran Batu, İstanbul: Kitap Yayınevi.

Tiro, A.O. (2011).

İ.Ö. ikinci bin yılın ikinci yarısında Hitit – Batı Anadolu ilişkileri : bölgenin etnik ve siyasi yapısı hakkında kaynaklara ve yayınlara genel bir bakış (Tez no. 421781) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi].

Tufanoğlu, H.E. (2017).

Antikçağ'da Batı Anadolu'da deniz ticareti ve limanlar (Tez no. 502898) [Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi].

Votruba Mangaloğlu, D.S. (2006).

M.Ö. 2. binde Batı Anadolu'nun deniz ticareti (Tez no. 186997) [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi].

AYVALIK'lı YAZARLAR DERMESİ Halil Genç

(foto-01) Halil Genç.
(kaynak: notoskitap.com)

Halil Genç, 1956 yılında Şebinkarahisar/Giresun'da doğdu.

1974’te ODTÜ Fizik Bölümü’ne girdi. Okul yıllarında resim, tiyatro ve edebiyatla ilgilendi. Üniversiteda Öğrenci Temsilcileri Konseyi öğrencisi temsilcisi olarak görev aldı. 12 Eylül'de Mamak Cezaevi'nde tutuklu kaldı.

Düşler ve Öyküler, Adam Öykü, İmge Öyküler, Notos, Dünyanın Öyküsü, Kül Öykü, Esinti, Türk Dili, Lacivert ve Üçüncü Öyküler gibi edebiyat dergilerinde öyküleri, birçok dergide karikatürleri ve desenleri yayımlandı. Birçok edebiyat ve öykü dergilerinde öyküler ile karikatürler ve desenleri yayımlandı.

Genç halen Ayvalık'ta yaşamaktadır.

ESERLERİ

01. Kitapları

 

01.01. [1988]

Koyabilmek adını.

294 sayfa. 13.5 x 19.5 cm.

İstanbul : Belge Yayınları.

01.02. [2009]

Hera Nuş

104 sayfa. 13.5 x 19.5 cm.

İstanbul : Notos Kitap.

01.03. [2014]

Kızıma bir yağmur bulmalıyım.

120 sayfa. 13.5 x 19.5 cm.

Ankara : Akılçelen Kitapları.

01.04. [2016]

Heranuş (2. baskı).

112 sayfa. 13.5 x 19.5 cm.

İstanbul : Chiviyazıları Yayınevi.

01.05. [2016]

Kızıma bir yağmur bulmalıyım (2. baskı).

136 sayfa. 13.5 x 19.5 cm.

İstanbul : Chiviyazıları Yayınevi.

01.06. [2017]

Damlalar.

142 sayfa. 13.5 x 19.5 cm.

İstanbul : Chiviyazıları Yayınevi.

01.07. [2019]

Aşk yakışır insana.

88 sayfa. 13.5 x 19.5 cm.

İstanbul : Alakarga Sanat Yayınları.

01.08. [2022]

Senden bir ben.

464 sayfa. 12.5 x 19.5 cm.

İstanbul : Cumhuryet Kitapları.

01.09. [2024]

Kızıma bir yağmur bulmalıyım (3. baskı).

142 sayfa. 12.5 x 19.5 cm.

İstanbul : Cumhuryet Kitapları.

01.10. [2026]

Yakın kadar uzak.

294 sayfa. 12.5 x 19.5 cm.

İstanbul : Cumhuryet Kitapları..

KİTABİYAT: Karşı Kıyı'nın kızları

 

Bazı insanlar aynı yerden kalkar, ama bambaşka yönlere savrulur. Bazılarıysa hep aynı kıyıda kalır. Aynı hikâyede. Aynı yarım kalmışlıkta. Mübadele yıllarında başlayan bir aşk... Ayrılan milletler, ama ayrılmayan kalpler. İstanbul’dan Ayvalık’a uzanan bu hikâye; aşkın, ihanetin, kayboluşun ve yeniden buluşmanın izini sürüyor. İnsan bazen kendini ararken, başkasının kaybettiklerini bulur. Rum kızı Sofia ile Türk oğlu Tahsin’in yarım kalan hikâyesi, yüz yıl sonra Sera ile Kerem’in yollarında yeniden yazılır. Melina artık kimsesiz ve kayıp bir kadın değildir. Çünkü bazı hikâyeler unutulmaz, sadece sessizce bekler. Hümeyra Şahin, ilk romanı Karşı Kıyı’nın Kızları’nda bir asırlık suskunluğu, kalbe dokunan bir masalda sunuyor. “Bazı hikâyeler biter. Bazılarıysa sadece tamamlanır.

(kitabın arka kapağından)

---------------------------
Hümeyra Şahin (????- ).
Karşı Kıyı'nın kızları : bir Ayvalık - Sarımsaklı hikâyesi. İstabul: Destek Yayınları, 2026.
228 s.: -; 13.5 x 19.5 cm.; Metin Türkçe.

ISBN           : 978-625-8594-44-7
DDC            : 813
Kaynakça   : -
Dizin           : belge [Ayvalık] üzerinedir.

Hezarfen    : 01930/02251

Arşiv tarihi : 8 Haziran 2026
Açıklama    : -

Anadolu yol güzergahları 2: Hitit Yol Güzergâhları

(resim-01) Boğazkale, Çorum Hattuşa'daki Yerkapı Tüneli.
(kaynak: HKK,2022)

2. HİTİTLER

Hititler’in kökeni hala tartışmalıdır. Anadolu’nun yerli halkı olmadıkları kesin olan bu kavim, yaklaşık MÖ 2100 yılında, nedenini hala bilemediğimiz bir nedenle Karadeniz'in Kuzey'inden Güney'e doğru göç etmişlerdir. Adlarına Hititler dediğimiz bu halk, Anadolu'ya geldikten sonra Nesi dili konuştular ve kendilerine Nesili dediler. 

Bryce'a göre Hititlerin tarihi, Geç Tunç Çağı'nın tümünü kapsar (Bryce,2005). Bu doğrudur zira yaklaşık 450 yıl süren bu  MÖ 1650 - MÖ 1200 yıllarını içermektedir. Ve Hititler bu dönem boyunca, bir biçimde Anadolu'ya gelerek Kuzey-Orta Anadolu'yu işgal eden kanton bir devletten (aslında halktan), Kızılırmak kıvrımına yerleşmiş bir krallığa dönüşmüş, Batı Anadolu'nun büyük bir bölümünü, Kuzey Levant'ı ve Yukarı Mezopotamya'nın bazı kısımlarının üzerinde hegemonyalarını geniştirmiş ve bu süre sonunda çökmüştür (Matessi,2021:2).

Cumhuriyet sonrası onlara Etiler dediğimiz bu topluluğun adı, Eski Ahit’ten [1] sonra Hititler olarak anılmaya başlandı. Çek bilim insanı Hrozný [2], bu halkın aslında kendilerine Hititler demediklerini, bu adın Eski Ahit'in çevrisi üzerine yıllar sonra verildiğini, bu halkın ve dolayısı ile devletin merkezinin Neşa olduğunu burasının ise, Hititlerden önceki Kaniş şehri olduğunu kanıtladı.  

Büyük olasılıkla kendilerine "kadim" Anadolu halkları gibi ad vermeleri ve Anadolu dillerini kullanmaları, bugün için bilinmeyen "politik bir neden"den kaynaklı olmalı. Zira MÖ 2000-1650 yılları arasında, Anadolu'da Hatti ve Hurri beylikleri egemendi ve Hint-Avrupalı kavimleri de durmaksızın göç ediyorlardı (Çolpan,2008).

Hititler, Kral I.Šuppiluliuma [3] sonrasında, yaklaşık MÖ 1650 yılında bölgede hakimiyet kurdular. Bu dönem ayrıca Asurluların zayıflamaya başlamasıdır. Kurdukları ülke Kızılırmak yayı içinde yer almaktaydı ve Arzawa [4] devleti ile de komşu idi.

Hititler, MÖ 1650-1100 tarihleri arasında devlet olarak egemenliklerini sürdürdüler. Çorum'un 82 km uzağında bulunan ve bugünkü adı Boğazköy denilen yerde Hattuşa (harita-01). Çorum'a 53 km uzaklıkta bulunan ve bugünkü adı Ortaköy olan yerde Şapinuva'yı kurdular. Egemenliği altına aldığı "şehir devletlerini", karmaşık ama onları ayaklandırmayan bir hukuk sistemi ile, beş yüz yıldan çok süren bir süre boyunca yönettiler. Bu süre boyunca yöneticilere önemli yerel yetkiler vererek kendilerine bağlı vasal devletler kurdular. Muazzam bir kültür ve sanat yarattılar.

Ve MÖ XI. yüzyılda "bir anda tarih sahnesinden" çekildiler.

(harita-01) Hattuşa haritası.
(kaynak: Gümüşoğlu ve Soğukoluk,2017:6)

HİTİT DEVLETİ ve ÜRETİM İLİŞKİSİ

Bugün bulunan çok sayıda kil tablet ve arkeolojik ürün sayesinde, Hititler hakkında geniş bir bilgi donanımına sahibiz. Öncelikle dönem gereği olarak, gelişkin bir tarım uygukadıklarını söylemeliyiz. Un yapmayı iyi bildikleri için ekmek, börek ve pasta ürünleri yapabildiklerini, küçük baş hayvanlardan süt elde ettiklerini, bu süt ile peynir ürettiklerini biliyoruz. Arıcılığı geliştirdiklerini, bağ bozumu yaptıklarını biliyoruz. Özetle, gelişkin bir kent yaşamı kurmuşlardı.

Hititlerin ulus üstü ticari temasları, büyük ölçüde Mezopotamya ile Kilikya kıyılarına doğru oldu. Bu belki de; Asurlulardan devraldıkları ticaret yapma bilgilerine dayanmakta idi. Yapılan ticaret, limanlara doğru yönelmeleri ve yaptıkları madencilik bilgisi muazzam bir boyutta yükselmişti. 

Daha önce belirttiğim gibi, yol güzergâhlarının oluşmasında iki etken çok önemlidir. Bunlardan ilki "ordu" diğeri ise "ticaret"tir. Hititler, Asur ticaret yollarını çok iyi biliyorlardı ve bu yolları geliştiriyorlardı. Ayrıca iki yüz yıldır "görece huzur içinde yaşayan" bir coğrafyada "zoru" egemen kılmışlar, "özerk yaşayan" halkları bir biçimde devletine bağlı topraklar haline getirmişlerdi. Bu "zor" yaklaşık dört yüz yıl sürdü.

(harita-02) Hititler Çağında Anadolu'nun Politik Yapısı.
(kaynak: Ünal,2002:104+[5-6] renkli olan bu forma kitap arasına 
sayfa numarası verilmeden eklenmiştir)

HİTİT YOL AĞI

Hitit yol güzergâhları daha önce de yazdığım gibi, Asur ticaret yollarının bir devamı idi. Bu yollar daha sonra geliştirilen güzergâhlar ile, örneğin Roma dönemi yolları ile geliştirildiği için, bulmak veya belirlemek bir hayli zordur. Bu bölümü yazar iken 1943 yılında yazılmış olan Garstang'ın bir makalesi ile Erdem'in 2002'de ve Özer'in 2018 de yazdığı tezlerden yararlandım. Ayrıca Sevim'in kitabı da tüm yazı dizisinin oluşmasında etkili olmuştur.

(harita-03) Garstang'ın makalesindeki Hitit Yol Güzergâhları.
(kaynak: Garstang,1943:36 sonrası, makalede haritalara 
sayfa numarası verilmemiştir.)

(harita-03) eski bir makaleden verilmiştir ve dolayısı ile yol güzergâhları da tatışmalıdır. Ancak komşu "kent devletleri" hakkında bize bilgi vermektedir. (harita-05) ve sonrası haritalar ise benim aşağıdaki kaynakçada adlarını verdiğim, değişik çalışmalardan yararlanarak yaptığım ve google haritalar üzerine işlediğim "varsayımsal" haritadır. 

(harita-04) Yaklaşık MÖ 2000 yılında kurulan Hitit şehirleri ve
Güney'deki şehirlerle olan ilişkileri.
(kaynak: Matesi,2021:4) 

  1. Hattusaş                            16. Tunna (?), Porsuk

  2. Alaca Höyük                      17. Fıraktın

  3. İnandıktepe                       18. Karahöyük, Elbistan

  4. Sapinuwa, Ortaköy           19. Malitiya, Arslantepe

  5. Tapikka, Maşat Höyük       20. Kilise Tepe

  6. Uşaklı Höyük                     21. Tekir, Silifke 

  7. Alişar Höyük                      22. Yumuktepe, Mersin

  8. Samuha, Kayalıpınar        23. Tarsa, Tarsus

  9. Sarissa, Kuşaklı                24. Adaniya, Adana

10. Büklükale                          25. Sirkeli

11. Kalehöyük, Kaman            26. Tatarlı Höyük

12. Kültepe,  Kaneş                27. Zalwar (?), Tilmen Höyük

13. Ovaören                            28. Kinet Höyük

14. Kınık Höyük, Niğde           29. Oylum Höyük

15. Karahöyük, Konya            30. Kargamış

Hititler, büyük olasılıkla Asur ticaret kolonileri tarafından kullanılan yolları devralmışlar belki de geliştirmişlerdi. Bu anlamda üç Güney güzergâhı olmalıdır. Bunlar:

1. Yol (yeşil): Hattuša (Boğazkale), Uşaklı Höyük, Alişar Höyük, Kaniş, Fraktin, Tatarlı Höyük, Kinet Höyük limanı veya Batı'ya yönelerek Sirkeli ve Adaniya (Adana) üzerinden Tarsa (Tarsus)'da bitmeli idi.

2. Yol (turuncu): Hattuša'dan Batı'daki Büklükale'ye yöneliyor ve oradan Güney'e dönerek; Kalehöyük, Ovaören, Kınık Höyük, Tunna (?), Tarsa üzerinden Batı'daki Yumuktepe Höyüğü limanına erişiyordu.

3. Yol (lacivert): Kınık Höyük'den Batı'ya dönmeli ve Kara Hüyük'e uğramalı oradan Güney'e dönerek Kilse Tepe üzerinden Tekir limanına varmalı idi (harita-05).

 

(harita-05) Hitit Güney yol güzergâhları.
(kaynak:Matesi,2021:4 | harita: HKK,2026)

Hititlerin başkenti Hattuşa esas alınarak hazırlanan ve Bafra'da biten Kuzey güzergâhı şöyleydi (harita-06):

(harita-06) Hattuşa - Zalpa arasındaki Kuzey Güzergâhı.
(kaynak: Kolağasıoğlu,2009:18-47 | harita: HKK,2026)

Bu güzergâh Hattuşa (Boğazkale), Arinna (Alacahöyük), Šapinuwa (Ortaköy), Nerik (Oymaağaç), Zalpa (Bafra) üzerinden Karadeniz'e uzanır. Bugünkü Bafra ilçesindeki alüvyon çıkıntı, büyük olasılıkla bir Karadeniz limanı olmalıdır.

Hititlerin başkenti Hattuşa esas alınarak hazırlanan ve İznik'e kadar uzanan Kuzey-Batı güzergâhı ise şöyleydi (harita-07):

(harita-07) Hattuşa - Nicaea arasındaki Kuzey-Batı Güzergâhı.
(kaynak: Deniz Toköz ve Aktüre,2024:316) | harita: HKK,2026)

Bu güzergâh "varsayımsal" olarak: Hattuşa, Ankyra (Yerköy ?), İnandık (?), Ankuwa (Ankara ?), Gavurkale, Gordion (Polatlı), Pessinus (Ballıhisar), Dorylaeum (Eskişehir), Nicaea (İznik)'dan Batı'ya uzanır. Ancak bu güzergâhın Roma yolları ile karışması nedeniyle, Dorylaeum sonrası yanıltıcı olabilir.

Ege Denizi ile sınırı olmamasına karşın Hititlerin bir de Batı yol güzergâhı vardı. Bu güzergâh net olmamakla beraber şöyle olmalıydı (harita-08):

(harita-08) Hattuşa - Ephesus arasındaki Batı Güzergâhı.
(kaynak:Deniz Toköz ve Aktüre,2024:316) | harita: HKK,2026)

Hattuša, İnandık, Ankuwa (?), Gavukale, Gordiom, Pessinus, Dorylaeum, ...., Sardes ve Ephesus limanı.

DEVAM EDECEK...

---

DİPNOTLAR

[1] Eski Ahit, Kitâb-ı Mukaddes'in kaleme alınmış olan ilk kısmına Hristiyanların verdiği addır. 39 bölümden oluş Eski Ahit; Tevrat, Tarihsel Kitaplar, Şiirsel Kitaplar, Peygamberlik Kitapları olarak 4 temel bölüme ayrılır. Kökdendinci Yahudiler bu kitabı okurlar ancak Yeni Ahit'i kabul edilmezler.

[2] Bedřich Hrozný, 1879 ile 1952 yılları arasında yaşamış Çek bilim isanı idi. Hitit dilini deşifre edilmesine katkıda bulundu. 

[3]  I. Şuppiluliuma, yaklaşık MÖ 1344 - MÖ 1322 yılları arasında hüküm süren ilk Hitit kralı olduğu sanılmaktadır. Hükümdarlığı döneminde Hitit devleti en parlak dönemi yaşamıştır.

[4] Arzava, Geç Tunç Çağı'nda Batı Anadolu'da Göller Bölgesi'nden Ege Denizi'ne uzanan kuşakta kurulmuş olan bir devlet idi. Bir Anadolu devletı mi idi yoksa bir "şehirler federasyonu" mu idi bilinmemektedir. Arzava halkı Luvi kökenli idi ve Luvi dili kullanmaktaydı. Yine Hitit belgelerinden yola çıkarak, savaşkan bir halk olduklarını da söyleyebiliriz. MÖ XVII. yüzyıldan sonra da Hititlere bağlı iç işlerinde özerek vasal bir devlet olarak yaşadığı da anlaşılmaktadır. 

Hititler gibi tarih sahnesinden çekilişleri; deniz kavimleri göçü veya saldırısı, peş peşe gerçekleşen doğa olayları ya da demirin ergitilme sıcaklığının bulunup Çağın değişmesi gibi bir dizi "felaket kuramlarına" dayandırılmaktadır. Ege kentleri (Arzava kentleri) harabeye dönüşmüş, insanlar iç bölgelere kaçmışlardır. Bazı tarihçiler ise MÖ V. yüzyılda ortaya çıkan Lidya Devleti'nin, Arzava’nın devamı olduğu görüşündedirler. 

KAYNAKÇA

Akyıldız, E. (1987).

Taş Çağı’ndan Osmanlı’ya Anadolu (2.b), İstanbul: Milliyet Yayınları.

Alp, S. (1977).

Hitit kenti Hanhana'nın yeri, 41(164), 649-652, Ankara: Türk Tarih Kurumu Belleten.

Alp, S. (2001).

Hitit Çağında Anadolu : çivi yazılı ve hiyeroglif yazılı kaynaklar, Ankara: TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları.  

Ay, Ş. (2010).

Kadeş Savaşına katılan Batı Anadolulu kavimler ve bunların Anadolu tarihindeki yeri (Tez no. 253192) [Doktora Tezi, Kocatepe Üniversitesi].

Brandau, B. ve Schickert, H. (2021).

Hititler bilinmeyen bir dünya imparatorluğu (6.b), (çev.) Nazife Mertoğlu, İstanbul: Akılçelen Kitaplar.

Bryce, T. (2003).

Hitit dünyasında yaşam ve toplum, (çev.) Müfit Günay, Ankara: Dost Kitabevi.

Bryce, T. (2005).

The Kingdom of the Hittites (new edition), New York: Oxford University Press.

Bryce, T. (2020).

Hititler : Anadolu savaşçıları, (çev.) Ülke Evrim Uysal, İstanbul: Kronik Kitap. 

Bryce, T. (2023).

Hitit krallığı, (çev.) İrem Kutluk, İstanbul: Alfa Basım Yayım.

Bilgin, O. (2021). 

Hitit Devleti'nin Batı Anadolu ile yapılan antlaşmaları (Tez no. 693150) [Yüksek Lisans Tezi, Eren Üniversitesi].

Bulut, S. (2008).

Batı Anadolu, Ege Adaları ve kıta Yunanistan’da ele geçen Hitit kökenli-etkili eserler (Tez no. 693150) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi].

Cantürk, C. (2007).

Pers istilasına kadar İlk Çağ Anadolu uygarlıklarında devlet ve yönetim (Tez no. 220967) [Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi].

Çakmak, D. (2012).

Hitit İmparatorluğu'nun toplumsal ve iktisadi yapısı, İstanbul: Libra Kitap.

Çilingir, S. (2011).

Hitit tapınak kentleri (Tez no. 753583) [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi].

Çolpan, N. (2008).

Hititlerin Anadolu’ya göçü ve çevre kültürlerle etkileşimi (Tez no. 219007) [Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi].

Demiel, E. (2010[2]).

Hitit yürüyüş parkurları, Çorum: TC Çorum Valiliği.

Doğan Alparslan, M. (2020).

Hitit İmparatorluğu’nda ticaret, ekonomi ve Anadolu’daki yol ağı, Uluslararası Sempozyum Bildirileri PISIDIA ARAŞTIRMALARI II Pisidia ve Yakın Çevresinde Üretim, Ticaret ve Ekonomi 31 Ekim - 3 Kasım 2018, (yay.haz) Ahmet Mörel, Gülcan Kaşka, Hüseyin Köker, Mehmet Kaşka, Murat Fırat ve Salih Okan Akgönül, Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Yayınları.

Draga, M. (1992).

Hitit sanatı, İstanbul: Akbank Kültür ve Sanat Kitapları.

Erdem, A.Ü. (2002).

Geç Tunç Çağ'da Doğu Akdeniz ticaret yolları (Tez No. 125248) [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi].

Erdoğdu, M. (2022).

Kayseri'de ve Kayseri Arkeoloji Müzesindeki Hitit Dönemine ait eserler, Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.

Forlanini, M. (2014).

How to infer Ancient roads and itineraries from heterogeneous Hittite texts: the case of the Cilician (Kizzuwatnean) road system, -(10), 1-34, Venedik: Università Ca’Foscari Venezia KASKAL Rivista di storia, ambienti e culture del Vicino Oriente Antico.

Garstang, J. (1943).

Hittite military roads in Asia Minor:a study in imperial strategy with a map, 47(1), 35-62, New York: American Journal of Archaeology.

Gerçek, S. (2014).

Hitit Devleti’nin Batı Anadolu ile siyasi ilişkilerinde mektupların önemi (Tez no. 350691) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi].

Gümüşoğlu, S. ve Soğukoluk, T. (2017).

İlkler İmparatorluğu’nun başkenti Hattuşa, Çorum: Boğazkale Kaymakamlığı.

Herodotos, -. (1904). 

The histories of Herodotus, (çev.) Henry Gary, New York: D. Appleton. 

Heredotus, -. (2012). 

Tarih (8.b), (çev.) Müntekim Ökmen, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. 

Kıvrak, H.U. (2019).

Arkeolojik veriler ışığında Geç Tunç Çağı’nda Orta Anadolu–Batı Anadolu ilişkileri (Tez no. 547515) [Yüksek Lisans Tezi, Hacı Bayram Veli Üniversitesi].

Kolağasıoğlu, M.S. (2009).

Hitit çağında Orta Karadeniz Bölgesi (Tez No. 234917) [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi].

Köse, B. (2019).

Hitit Krallığı’nın İç Kuzeybatı Anadolu yayılımı (Tez no. 560733) [Yüksek Lisans Tezi, Şeyh Edebali Üniversitesi].

Macqueen, J.G. (1986).

The Hittites and their contemporariesin Asia Minor (revised and enlarged edition), New York: Thames and Hudson.

Macqueen, J.G. (2022).

Hititler ve Hitit çağında Anadolu (6.b), (çev.) Esra Davutoğlu, Ankara: Akılçelen Kitaplar.

Maner, Ç. (2009).

Tarih canavarı Hititler : bir anadolu uygarlığı, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Matessi,  A. (2021).

The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE), 62(1), 1-20, ?: Journal of Anthropological Archaeology.

Özer, C. (2018).

Orta Anadolu’daki Hitit yollarının siyasi ve dinî merkezlerle olan bağlantısı (Tez no. 492354) [Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi].

Özkan, S. (2012).

Hitit kenti HARzivana’nın yeri hakkında, -(11), 300-308, Çorum: Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü COLLOQUIUM ANATOLICUM Dergisi.

Reyhan, E. (2017).

Hitit Devleti'nde siyaset ve yönetim direktif, yemin ve sadakat, Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.

Savaş, S.Ö. (1997).

Birkaç Hitit kentinin lokalizasyonu hakkında, 3(1), 269-289, Ankara: Archivum Anatolicum-Anadolu Arşivleri.  

Seviğ, E. (2009).

Eskiçağ'da Anadolu ekonomisi (Tez no. 239927) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi].

Sevin, V. (2024).

Anadolu'nun tarihi coğrafyası I (6.b), Ankara: AKDTYK Türk Tarih Kurumu Yayınları.

Sir Gavaz, Ö. (2018).

Çankırı-Çorum-Amasya hattı üzerindeki Hitit yerleşimlerinin lokalizasyon sorunlarıyla ilgili genel bir değerlendirme, 11(2), 1251-1264, Çorum: Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi.

Stone, D. (2023).

The Hittites : lost civilization, Londra: Reaktion Books Ltd.

Tiro, A.O. (2011).

İ.Ö. ikinci bin yılın ikinci yarısında Hitit – Batı Anadolu ilişkileri bölgenin etnik ve siyasi yapısı hakkında kaynaklara ve yayınlara genel bir bakış (Tez no. 312519) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi].

Deniz Toköz, Ö. ve Aktüre, Z. (2024).

The Eastern limes observations towards a sustainable nomination strategy for the Anatolian Frontier, (yay.haz.) H. van Enckevort, M. Driessen, E. Graafstal, T. Hazenberg, T. Ivleva ve C. van Driel-Murray, Current Approaches to Roman Frontiers. Proceedings of the 25th International Congress of Roman Frontier Studies 1, Leiden: Sidestone Press.

Ünal, A. (1981).

Hitit Kenti Ankuwa'nın tarihçesi ve lokalizasyonu hakkında, 45(180), 433-455, Ankara: 

Türk Tarih Kurumu Belleten.

Ünal, A . (2002).

Hititler devrinde Anadolu I, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Ünal, A . (2003).

Hititler devrinde Anadolu II, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.

Yaman Bülbül, P. (2006).

Hitit dönemi Anadolu coğrafyası (Tez no. 187780) [Yüksek Lisans Tezi, Kocatepe Üniversitesi].

Yanar, U. (2004).

Boğazköy çivi yazılı metinlerinde geçen eski Hitit devri yerleşim yerleri hakkında elde edilen bilgiler (Tez No. 141343) [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi].