Bu konuda sayısız eser yayınlandı. Ama konu hakkında daha fazla bilgi edinmek isterseniz, kaynakçada belirttiğim tezler ile işe başlamanızı öneririm.
Roma İmparatorluğu, Anadolu içlerindeki tüm "tali güzergâhları" içine alan bir yol şeması çıkartmış, yeni kabuller, ölçü ve tekniklerle yeni yollar inşa etmişlerdi. "Tüm yollar Roma'ya çıkar!" lafı, sadece bir slogandan ibaret değildi. Bu konuda Herodotus'un yazdıkları gibi French'in kitapları da okunmalıdır.
Bizim Bizans İmparatorluğu dediğimiz Doğu Roma İmparatorluğu'nun yol ve güzergâh bilgisi bir aktarım olarak ele alınmamalıdır. Bizans İmparatorluğu hem devraldığı yolları biliyor ve geliştiriyor hem de çizim ve yazı yolu ile aktarıyor idi. Buna örnek olarak Skilaks'ın periplus'u [3] veya yukarıda değindiğim gibi Tabula Peutingeriana verilebilir.
Osmanlı İmparatorluğu ise yol bilgisi ve güzergâhı aktarımlarını iyi benimsemiş ve kurduğu yeni yerleşim ve şehircilik çözümleri ile geliştirmiş bir imar düzenine ulaştı. Yolları: "sağ kol", "sol kol" ve "orta kol" olarak böldü ve askeri, ticari ve iletişim (haberleşme/posta) amaçlı geliştirmiş yol ağları tasaladı. Harita yapma bilgisindeki gelişimler de buna eklenince bugün bile kullandığımız olağanüstü yol çözümleri ve güzergâhlar bu dönemde geliştirildi.
Bununla ilgili sıradan mimarlık fakültesi bilgilerim, "seyahatnameleri" okudukça daha fazla gelişti. Karınca yolları gibi olan yol ağına bir bakınca, Cumhuriyet döneminde karayolcuların söylediği ve bir dönem her yere yazdıkları gibi "ulaşamadığın/gidemediğin yer senin değildir!" lafı bir slogan değilmiş.
MÖ XX. YÜZYIL ŞEHİR DEVLETLERİ ve ASUR TİCARET KOLONİLERİ
Anadolu, Mezopotamya havzasındaki devleler için önemli bir yerleşme idi. Bu yıllarda kurulan irili ufaklı şehir devletleri görmekteyiz. Kayıtlarda adı geçen devletler (krallıklar) şunlardı: Hattuš, Zalpa, Kuššara, Mama, Kaniš, Hurāma,
Timelkia, Hahhum, Luhuzatia, Tegaramma, Wašhania, Wahšušana, Tawinia,
Purušhattum, Nenašša, Šalatiwar, Ulāma, Turhumit, Tuhpia, Ankuwa, Šihwa,
Šinahuttum ve Širmuin (Şahin,2007:4).
Konumuz, MÖ XX. yüzyıldaki Anadolu şehir devletleri olmadığı için verdiğim bu adlarla yetineceğim. Ama okur bu konuda daha geniş bilgi edinmek isterse -ne yazık ki- çoğu yabancı dillerle yazılan kitapları ve YÖK tezlerini okumalıdır.
MÖ 2000'li yıllarda Anadolu'da gelişen ticaret ve bu etkinlik sonrası belirlenen vergileri ilgili krallıklarla vermek koşulu ile, şimdilik "pazar" diyeceğim yerleşmeler kurulmaya başladı. Bu yerleşmeler, bugünkü Irak merkezli, pek büyük bir kent olmayan ve tarih boyunca hiç bir zaman da olmamış Asur şehir devleti kontrolündeydi. Yukarıda adlarını saydığım şehirlerin dışında, su kaynağı yakınında, satış yeri diyebileceğimiz bir dizi binanın ve genellikle eşeklerden oluşan kervan hayvanlarının alınıp satıldığı bir pazar yeri kuruluyordu.
Bir Irak merkezli devlet olan Asur Devleti veya Asurya, MÖ 2025 ile MÖ 612 yılları arasında yaşamış bir Antik Çağ Mezopotamya imparatorluğu idi. Devlet önceleri Dicle Irmağı kıyısında kurulmuşken, ticari ilişkilerden yararlanarak gelişti. Asur kent toprakları su azlığı nedeniyle iyi tahıl üretimi yapılamayan arazilere sahipti ve bu nedenle, daha çok hayvancılık ile uğraştı (harita-01).
 |
(harita-01) Asur İmparatorluğu'nun genişleme sürecini gösteren harita.
(kaynak: fr.wikipedia.org) |
Devletin zenginleşmesi ticaret marifeti ile mümkün olabildi. Anadolu'da kurulan şehirler yakınında oluşturulan bu pazarlarda, takas yöntemi ile gelişen bir ticaret yapmakta idi. Asurlu tüccarlar bu pazarlara, Akadca "rıhtım, liman" anlamına gelen "kārum" adını verdiler. Bir tür küçük karum olan ve şüphesiz bir tür "vergi ünitesi" de olan, "vabartum"lar da vardı. Anadolu'daki en büyük karum, Kayseri Kültepe'deki Kaniş idi.
Kaniş'e bağlı karumlar ve bunlara bağlı vabartumlar ile bir bir satış ilşkisi kurmuşlardı. 200 yıl boyunca bu tüccarlar gümüş, altın, bakır, obsidiyen, serpantin gibi madenlerle yapılan "maden ticaretini" sürdürüyor bir yandan da tekstil, çanak-çömlek, yapı malzemesi gibi değişik ticari maddelerin değişimini sağlıyorlardı. Bir başka değiş ile Asurlu tüccarlar, MÖ XX. yüzyılda para denilen değişim aracı daha kullanılmadığı için takas yöntemi kullanıyorlar idi.
Bugün için bulunan yirmi dört bini aşkın belge (kil tablet), bu kolonileri ve ticaret merkezleri ile yapılan ticari eylemi ayrıntılı olarak anlatmaktadır. Çivi yazısı ile yazılan bu belgelerde yaklaşık 20 adet kārum ve 24 adet de vabartum belirlenmiştir. Bu karumlar şunlardır: Abum, Buruddum (? Gaziantep), Durhumit (? Göynücek, Amasya), Eluhut (Iluh Höyük, Batman), Hahhum (? Samsat, Adıyaman), Hattuş (Boğazköy, Çorum), Hurrama (? Pınarbaşı, Kayseri), Kaniş (Kültepe, Kayseri), Nihriya (? Şanlıurfa), Buruşhattum (? Acemhöyük, Aksaray), Samuha (Kayalıpınar, Sivas), Şimala, Tawiniya, Tegarama (? Gürün, Sivas), Timelkia (Darende, Malatya), Şupululia (Reyhanlı, Hatay), Urşu, Wahşuşana (? Sereflikoçhisar, Ankara), Wa/uşhania ve Zalpa (? Bafra, Samsun).
 |
(resim-06) Asur İmparatorluğu'nun sembolü.
(kaynak: tr.wikipedia.org) |
BU KOLONİLERDEKİ TİCARET NASIL YAPILIYOR İDİ
Bir Irak yerleşmesi olsa da Anadolu'daki tabletlerin tercümesi ile anlaşılan Asurlu tüccarlar şöyle çalışıyorlardı: oluşturdukları "kârı" Kaniş Kārum'a gönderiyorlar, işleyişi daha çok az belirlenebilse de vabartumlar, kārumlara bağlı çalışıyorlardı. Uzun bir süre vabartumları, bugünkü kervansaraylar ile ilişkilendirilse de, buraların "küçük kārumlar" olduklarını artık biliyoruz. Ayrıca Kaniş karum da kent meclisi aracılığı ile doğrudan Asur'un yönetimi altında idi.
Kaniş Kārum'da bir "elçi" bulunmaktaydı. Bu elçiye, "šipru ša alim" deniyor ve Kaniş'te oturuyor idi. Elçi, Asur ve Anadolu'daki şehir devleti veya krallık ile diplomatik ilişkileri kurmakla görevlendirilmişti. Asur devleti ayrıca, diğer karumlara da bir tür "Asur memuru" olan "Šaqil-datim"i de atamaktaydı.
Ticaret ise şöyle yapılmaktaydı: öncelikle en çarpıcı yan Anadolu'daki Asur ticaretinin yerleşik yapılması idi. "Bıtum" denilen (ki bu ev, hane anlamına da gelir), Anadolu'daki pazar yerine gönderilen bir "erkek akraba" o kente yerleşir ve getirdiği veya oradan edindiği metayı bir tür mübadele ile mal değişimi yapar, elde ettiği aynî geliri de ailelerine geri yollayarak ticaretini tamamlar idi. Ayrıca Asurlu tüccar, bir seferliğine belli bir alışverişi tamamlayabilmek için aile dışından birini kullandığı da olurdu. Bu durumda belirlenen zamanın sonunda o kişi, elde edilen aynî "kâr"dan eşit pay alır; tüccar da payına düşeni elde ederdi.
Bu süreçlere ilişkin diyagramları bir çok kaynakta bulabilirsiniz.
Malların beş ila altı hafta süren bir yolculukla ve eşek kervanları ile taşınırdı. Her eşek çoklukla bir denk dolusu dokuma ürün veya küçük bir miktar kalay taşıyordu. Bu yükler ve denkler, miktar olarak ölçeklendirilmişti. Usule uygun bir eşek yükü kalay 130 mina (yaklaşık 65 kg.) veya bir eşek yükü dokuma ise 30 parça'dan oluşurdu [5]. Bir eşeğin iki yanına yarımşar denk, üste ise tüm bir denk yükleniyordu.
Yukarıda vurguladığım gibi bu yüklerin de bir tür bir vergisi vardı. Her bir yarım denk karşılığı 2 mina vergi olarak hesaplanıyordu.
Bu dönemde, yerli Anadolu beyleri için en önemli mesele, Asur'dan tunç yapımı için gerekli olan kalayı ithal etmek idi. Asur'a geri gönderilen en önemli mal ise gümüş ve bir miktar da altındı.
Yukarıda değindiğim gibi ticaretin sürmesi için kullanılan hayvan eşek, yöntem ise kervan idi. Metinlerde bu işin yapıldığı hayvana çoklukla "emērum sallamum", siyah eşek deniliiyordu. Bu eşekler, Asur ile Anadolu arasındaki yaklaşık 1.000 km lik bir mesafeyi, yaklaşık 60 ile 90 kg arasında değişen bir yükle taşıyabilecek güçte idi. Eşekler Asur ülkesinde yetiştiriliyor ve bedelleri de yaklaşık olarak 15 ile 20 šeqel gümüş idi [6].
Eşeklere bağlanan taşıma aparatlarının yaklaşık ölçüleri bugünkü biçimle konuşursak standartlaştırıldığını da metinlerden öğrenmekteyiz.
Bunları yeniden anarsak:
Muttatum: Daha çok kalayın ve kumaşın yüklendiği iki parçadan oluşan ve eşeğin iki yanına bağlanan mahfaza bunlardan biridir. Bir tür heybe olarak tanımlayabileceğimiz Muttatum'un, yalnızca bir gözü 60 ile 75 mina arasında yani 30-37.5 kg.lık yük alabilmektedir.
Šuqlum: Yüklerin konduğu bir başka mahfaza ise, šuqlum'dur. Šuqlum'da muttatum gibi iki parçadan oluşmaktaydı. Šuqlum kelimesi vesikalarda muttatum'a nazaran daha fazla zikredilmektedir. Šuqlum içerisine genellikle kalay konduğu anlaşılmaktadır. İdeal bir šuqlum' un kapasitesi 65 mana'dır.
Eliātum: Muhtemelen daha küçük boylardaydı ve muttatum'un veya semerin üzerine bağlanırdı. Eliatum daha çok kumaşlarla birlikte ifade edilmektedir. Bir eliatum, standart bir kumaş yükünün (25-26 parça) 1/5 ya da 1/4' nü taşımaktadır (Gökçek,2004:156).
Bu bölümü tamamlarken "en önemli sorunu" da yazmalıyım: kilometrelerce ötede bunca ticari etkinliği sürdürebilmek için Anadolu şehir devletlerinden nasıl izin alınmakta idi?
Anadolu "küçük ve bağımsız" şehir devletlerinden oluşuyor idi ve bu devletlerin (şehirlerin) çevrelerinde büyük kırsal alanlar ile bazı durumlarda hakimiyetleri altında küçük yerleşmeler vardı. Nüfus ise Hatti denilen ve Hint-Avrupa kavimlerinden olmayan yerli halktan oluşmaktaydı. Ayrıca, şehir devleti ile Asurlu tüccar arasında gelişen sorunu çözmek ve ülkeler arasındaki diplomatik ilişkileri kurmak için "yemin etmiş" elçiler bulunmaktaydı ve bunlar arabulucu olarak görevlendirilmişti. Ayrıca yerel kent meclisleri ya da krallar da vergiden pay alıyorlar idi (Kuhrt,2010;Şahin,2007 ve diğerleri).
ANTİK DÖNEM ANDOLU YOL GÜZERGAHLARI
Karumların birbirleri ile ve Akdeniz'deki limanları ile kurdukları bağlantılar zamanla güçlendi. Yaklaşık 200 yıl boyunca bu Asurlu tüccarlar, Anadolu'daki maden ticaretini sürdürdüler ve değişik ticari maddelerin de değişimini sağladılar. Bir başka değiş ile, Asur ticaret kolonileri ile Anadolu-Mezopotamya arasında birkaç binyıldır süren ticari ilişkileri devam ettirdiler.
Asurlu tüccarlar ve Anadolu'daki şehir devletleri bu ticaretin sürebilmesi için, bir dizi yol güzergahını tasarladılar ve/veya birleştirerek yeniden oluşturdular. Elbette MÖ 20. yüzyıldaki yerleşme biçimi ve kültürü benim ilgilendiğim bölgeyi, Ayvalık ve yakın çevresini içermemekte ama, oluşan yol ağını anlamak için bu bölümü de hazırlamak gerekiyordu.
Araştırmalar olası ticaret yollarının Asur'dan Anadolu'ya daha çok bugün Çukurova olarak adlandırdığımız bölge üzerinden ve birkaç değişik yöne doğru ilerlediğini göstermektedir. Asurlu tüccarlar; Asur - Ninuva (Ninova) ve Karkemish (Karkamış, Gaziantep) güzergâhı ile Anadolu'ya gelmekte idiler (harita-02).
