 |
| (kaynak: peakpx.com) |
 |
| (harita-01) Farklı krallar döneminde Ahameniş (Pers) İmparatorluğu. (kaynak: wikipedia.org - yaratıcı: Ali Zifan) |
Satrap sistemi Asurlular'dan alınmıştı ve İmparator Kyros tarafından da uygulamaya sokulmuştu. İmparator I. Dareios sistemi gözden geçirmiş ve Kappadokia, Kilikia ve Armenia’nın yer aldığı yeni eyaletler kurmuştu (Sarıkaya,2016:76 a. bkz. harita-02).
 |
| (harita-02) Yaklaşık MÖ 490 yılında Ahameniş satraplıklarının haritası. (kaynak: reddit.com) |
Bu oluşum için Heredotus şunları yazar:"89. [Dareios] Bu anıtı kurdurdu, sonra ülkeyi kendilerinin satraplık dedikleri yirmi hükümete ayırdı, hepsinin başına birisini koydu, uyruğunda bulunanları ırklarına göre bölüp ayırarak, her birine vergiler saldı, bu ayrımı yaparken kimi zaman komşu olanları birleştirdiği gibi, kimi zaman da sınır komşusunu atlayıp daha uzakta kalan bir ulusu şu ya da bu ırka bağladığı oluyordu. Bakınız bu hükümetleri nasıl dağıtmış ve yıllık vergi gelirini nasıl düzenlemişti: Vergi taksitlerini gümüş olarak ödeyenler için ölçü, Euboia talantıydı. Babil talantı yetmiş sekiz Euboia manası tutar. - Kyros ve Kambyses zamanında vergi konusunda belli ve değişmez bir kural yoktu; krala armağanlar sunulurdu. Vergilerin böyle düzene sokulması ve buna benzer öbür reformlar İranlılara Dareios için tüccar, Kambyses için zorba, Kyros için de baba dedirtmiştir, çünkü birincisi her şeyde bir kazanç arardı, ikincisi sert ve duygusuzdu, üçüncüsü ise insan adamdı ve onların iyiliği için çalışırdı." (Heredotus,2012:258-259).
Yukarıda belirttiğim gibi bu satraplar gelişigüzel belirlenmedi. O zamanki yol ağı ile başkent olan Babil'e kolayca erişilebilen ticarî anayollar üzerinde kuruldu (Güneş,2018:2 a. bkz. harita-03).
 |
| (harita-03) Ahameniş İmparatorluğu ve Pers Kral Yolu haritası. (kaynak: wikipedia.org) |
 |
| (resim-02) Bilinmeyen bir Flaman sanatçı tarfından yapılan ve orijinali Galler Ulusal Kütüphanesi'nde bulunan İskender'in Pers kralı Darius'a karşı ilk zaferi (kaynak: wikipedia.com) |
PERS KRAL YOLU
"[5.51.] ... Aristagoras kralın ikametgahına giden yol hakkında daha fazla ayrıntı öğrenemeden Sparta'dan ayrıldı.
[5.52.] Bu yol ile ilgili durum şu şekildedir: Yol boyunca kraliyet istasyonları ve mükemmel hanlar bulunuyor ve yolun tamamı yerleşim yeri olan ve güvenli bir bölgeden geçiyor. Lidya ve Frigya'dan geçen yirmi istasyon bulunmaktadır ve mesafe doksan dört buçuk parasangdır [8]. Frigya'dan sonra, mutlaka geçilmesi gereken kapıların bulunduğu Halys nehriyle (Kızılırmak) karşılaşılır; böylece nehir karşıya geçilir; ayrıca nehir kıyısında önemli bir kale de bulunmaktadır. Kapadokya'ya geçip Kilikya sınırlarına kadar ilerlediğinizde, yirmi sekiz istasyon ve yüz dört parasang bulunur; bu halkın sınırlarında ise iki kapıdan geçip ve iki kalenin yanından geçersiniz. Bu duraklardan geçip Kilikya'yı da aştığınızda, üç istasyon ve on beş buçuk parasang sizi bekliyor olacak. Kilikya ve Ermenistan'ın sınırında, teknelerle geçilen bir nehir olan Euphrates (Fırat) [bulunmaktadır]. Ermenistan'da on beş dinlenme yeri ve elli altı buçuk parasang bulunmaktadır; ayrıca istasyonlarda birer kale de vardır. Bu yerden, mutlaka feribotla [9] geçilmesi gereken dört nehir geçmektedir. İlk olarak Tigris (Dicle) akar; sonra ikinci ve üçüncü nehirlerin [de] isimleri aynıdır, ancak bunlar aynı nehir değildir ve aynı kaynaktan [da] akmazlar. Bahsedilen nehirlerden ilki Ermenilerden, ikincisi ise Matienyalılardan [10] gelmektedir. Dördüncü nehir ise Gyndes (Dicle'nin bir kolu olan Diyala Nehri'dir) olarak adlandırılır ve bir zamanlar Cyrus [11] tarafından üç yüz altmış kola ayrılmıştır. Ermenistan'dan Matiene ülkesine girerken dört istasyon vardır; oradan da Cissian [12] topraklarına doğru ilerlerken on bir istasyon vardır ve kırk iki buçuk parasang mesafededir; bu mesafeyi de teknelerle geçmek gerekir: Susa [13] bu nehir üzerine kurulmuştur. Bu istasyonların toplam sayısı yüz on birdir; buna göre, Sardis'ten Susa'ya doğru [gittikçe] istasyonlardaki dinlenme yerlerinin sayısı da o kadar fazladır." (Herodotos,1904:292-293;Herodotos,2012:404-406).
Heardotos'un yazdıklarını şu şekilde maddelersek:
1. Yol en batıda Sardes'den başlıyordu ve Lidya ile Frigya bölgelerinden geçen güzergâh, toplam 520 kilometre uzunluğunda ve 20 istasyondan oluşmakta idi.
2. Frigya bölgesi bittiğinde, Halys nehri ile kaşılaşılıyor ve nehrin karşısına geçmek gerekiyor idi. Ayrıca burada güçlü bir kale de bulunmakta idi.
3. İçinde bulunan Kapadokya bölgesinden Kilikya bölgesi sınırlarına kadar yaklaşık 572 km uzunluk ve toplam 28 istasyon geçilmekte idi.
4. Kilikya bölgesi sınırında iki ayrı kapı ile bir nöbetçi kulübesi geçilmekte idi.
5. Daha sonra Kilikya bölgesini geçmek için yaklaşık 85 km daha yol almak gerekiyordu. Burada 3 istasyon bulumakta idi.
6. Kilikya ile Ermenistan arasını gemi trafiğine elverişli Euphrates nehri bulunmakta idi.
7. Ermenistan içinde yaklaşık 310 km alınmakta idi. Bu mesafe 15 istasyon ile bir kontrol noktası bulunmakta idi.8. Ermenistan'dan Matien bölgesine kadar 753 km yol alınmakta idi ve burada toplam 34 istasyon var idi.
9. Karşımıza, ancak bir deniz aracı ile geçilebilen ve 4 ayrı nehir olan Gyndes çıkar.
10. Oradan 234 km mesafede ve 11 istasyon içeren Kissya bölgesi var idi.
11. Ve bir nehir üzerine kurulmuş Susa kentine varılmakta idi.
Bu yol büyük olasılıkla daha önce de kullanılan değşik yol parçalarının birleştirilmesi ile elde edilmiş olmalıdır. Zira Persler imparatorluk için en kısa yolu tasarlasalar idi: Susa'dan Babil'e giderler, oradan Fırat boyunca ilerleyerek Kilikya'nın başkenti Tarsus'a çıkarlar ve oradan da Lidya'ya geçen bir güzergâh belirler idi. Böylece yolu kısaltmakla kalmaz, aynı zamanda deniz kıyısından da geçme avantajına sahip olurlardı. Böylece mal ticaretini deniz kenarına alırlar idi.
Yaklaşık 2500 km uzunluğundaki Pers Kral Yolu üzerine az sayıda çalışma yapıldı. Benim çok yararlandığım Polat, "istasyon" noktalarına dikkat çektikten sonra Yifat Thareani-Sussely'in bir makalesindeki bu istasyonların 6 işlevini yazmaktadır:
1. Konaklamalı bir han,2. Hayvan barınağı,3. Ticaret merkezi,4. Kale (istihdam),5. Yiyecek hazırlama alanı,6. Su temin sistemi (Polat,2022:138-143;Sussely-Thareani, 2007:127).
Aslında dikkatli okunduğunda, Selçuklu ve Osmanlı devletlerindeki "kervansaray"ların burada bahsedilen istasyonların bir devamı olduğu hemen ortaya çıkmaktadır. Thareani-Sussely bu istasyon birimine "Aroer" demektedir (resim-03).
 |
| (resim-03) Yol üzerindeki istasyon (Aroer) binalarına ait temsili resim. (kaynak: Thareanı-Sussely,2007:137). |
Bu rotalara geçmeden önce Herodotos'un Pers atlıları/süvarlleri için yazdığı şu satırları da anmak gerekir:
"8.98. Hiçbir ölümlü, bu habercilerden daha hızlı bir şekilde hedefine ulaşmaz: Persler bunu şöyle planlamıştı. Derler ki, yolculuğun tamamı kaç gün sürerse, o kadar at ve adam düzenli aralıklarla görevlendirilir; her gün için bir at ve bir adam görevlendirilir: ne kar, ne yağmur, ne sıcak, ne de gece, onların kendilerine atanmış aşamaları mümkün olan en kısa sürede tamamlamalarına engel olmaz. Birinci kurye emirlerini ikinciye, ikinci kurye de üçüncüye iletiyor ve böylece emirler birinden diğerine aktarılıyor, tıpkı Yunanlıların Vulcan [15] şerefine yaptıkları meşale taşıma geleneği gibi. Persler atlarla yapılan bu seyahat biçimine angareïon derler." (Herodotos,1904:472).
Daha öncede değindiğim gibi Pers Kral Yolu blogunda, Polat'ın doktora tezinden çok yararlandım. Önerim okurun o tezi ve kaynakçasında verdiği belgeleri okumasıdır. Bu "rota meselesinde" de yazdıklarını takip ettiğimi söylemeliyim. Pers Kral Yolu'nun başlangıcı Sart (Salihli) olarak bilinse de Ephesos'den (Efes, Selçuk/İzmir) başlamakta idi.
İlk etap Selçuk - Salihli arasındaki parçadır. Yazar bu yolu, ticaretin başladığı yıllardan beri önemli olduğunu, verimli ovalarında yetişen tarımsal ürününü Selçuk (Ephesos) Limanı'na taşındığını ve oradan dağıttığını düşünülmektedir (Polat,2022:).
1. EPHESOS - HYPAIPA - TMOLOS - SARDES ARASI"Ephesos-Sardeis arası mesafe beşyüz kırk (540) staddır. ... Herodotos’un hesaplamaları doğrultusunda, Ephesos-Sardeis arası kuş uçumu seksenbeş (85) km dir. Hem ticari hem de kültürel anlamda öne çıkan iki önemli yerleşim yerinin birbirlerine yollarla bağlanmış olması kaçınılmaz durmaktadır. Antik dönemin kalabalık ve zengin bir liman şehri olan ve bölgenin ticari anlamda gelişmesine ve ilerlemesine yardımcı olan bu yol ve bu iki şehir, Pers İmparatorluğu’nun, Anadolu’daki hâkimiyeti süresince de önemini korumuştur. Özellikle siyasi ve kültürel anlamda ön plana çıkan Sardeis şehri, bu konumunu ve özelliğini her dönem diri tutmaya devam etmiştir." (Polat,2022:146)
 |
| (harita-04) Efes, Selçuk - Sart, Salihli arası. 1. Ephesos (Efes) 2. Hypaipa (Günlüce) 3. Tmolos (Boz Dağ) 4. Sardeis (Sart) (kaynak: Polat,2022:144-157 | harita: HKK,2026) |
Buradaki kriz bölge Günlüce-Sart arasındaki, 2200 mt yüksekliğindeki Tomolos dağı arasında kalan alan olarak gözükmektedir. Bölge yakından incelendiğinde, günümüzde Boz Dağ olarak anılan bölgeden, "Ödemiş Yolu" ile "Ödemiş - Salihli Yolu"nun geçtiği görülmektedir.
Polat tezinde bu yol hakkında şunları yazar: "... Perslerin, Anadolu’ya hâkim olmadan önceki dönemlerden olan Hitit Devri’nde, Hermos Vadisi’nde bölgeyi Ephesos’a bağlayan yol vardır. Tmolos’un batı kenarından sadece 450 m yükseklikteki alanda Karabel yakınında kolay ve alçak bir geçit bulunmaktaydı. Söz konusu alanda, İzmir’den 30 km ötede Karabel Dağ zinciri üzerinde Herodotos’un (II.106) bahsettiği Sesostris’in diktirmiş olduğu sütunlar vardır. ... Bahsedilen geçidin güneyinden yol, Metropolis yakınlarından aşağı Kaystros Vadisi’ne girer. Anadolu’nun, Perslerin hâkimiyetine girmesinden sonra Sardeis-Ephesos arasında yoğun olarak kullanılacak yol olacaktı." (Polat,2022:146).
Herodotos da "Sesostris’in diktirmiş olduğu sütunlar"la ilgili olarakta şunları yazmıştır: " İonya'da da bu kralın kayalara oyulmuş iki resmi bulunmaktadır; biri Ephesia'ten Phocsæa'ye giden yol üzerinde, diğeri Sardis'ten Smyrna'ya giden yol üzerindedir. Her iki yerde de, sağ elinde mızrak, sol elinde yay tutan, dört buçuk cubit [16] boyunda bir adam figürü oyulmuştur; geri kalan teçhizatı da uyumlu bir şekilde tasvir edilmiştir, çünkü kısmen Mısır, kısmen Etiyopya kökenlidir; bir omuzdan diğerine göğüs boyunca kutsal Mısır karakterleri kazınmıştır ve bu karakterlerin anlamı şudur: 'BU BÖLGEYİ KENDİM OMUZLAYARAK KAZANDIM.' " (Herodotos,1904:122;Herodotos,2012:165-166 [17])
2. SARDES - KATAKEKAUMENA - AKMONIA - PESSINUS ARASI
 |
| (harita-05) Sart, Salihli - Sivrihisar, Eskişehir arası. 1. Sardies (Sart) 2. Katakekaumena (Kula) 3. Akmonia (Ahatköy, Banaz) 4. Pessinus (Sivrihisar) (kaynak: Polat,2022:158-161 | harita: HKK,2026) |
3. GORDİON - ANCYRA - HATTUŞAŞ - KANEŞ ARASI
 |
| (harita-06) Polatlı - Kayseri arası. 1. Gordion (Polatlı) 2. Ancyra (Ankara) 3. Hattuşaş (Boğazkale) 4. Kaneş (Kültepe) (kaynak: Polat,2022: | harita: HKK,2026) |
DEVAM EDECEK
Anadolu yol güzergahları 6: Roma Dönemi Yolları
ÖNCEKİ BLOG >
Anadolu yol güzergahları 4: Hellen Göçleri Sonrası Yol Güzergâhları
---
DİPNOT
[1] Payonya [Παιονία] Antik Çağda var olan bir uygarlık idi. Yaklaşık MÖ 358 – MÖ 230 yılları arasında varlığını korudu. Büyük olasılıkla bugünkü Kuzey Makedonya'nın çoğu ve Helen Makedonyası'nın kuzey-orta kısımlarına karşılık geldiği sanılmaktadır.
[2] Günümüzde Biga Çayı olarak anılmaktadır.
[3] Issos [Ἱσσός] günümüzde Aşağıburnaz Köyü, Erzin/Hatay olarak anılmaktadır.
[4] Gaugamela büyük olasılıkla günümüzde Musul yakınlarındaki Tel Gomel adlı bölgede bulynmaktadır.
[5] Diadohoiler veya İskender'in halefleri [Διάδοχοι > ardıllar, halefler] Büyük İskender'in ailesinden kişiler, ona yakın kumandanlar ve arkadaşları anlamına gelmektedir. MÖ 323'te Babil'de İskender'in ölümü sonrası büyük tartışmalar ve savaşla sonuçlanan mücadeleler olmuş idi.
[6] Phoros [φόρος], Antik Hellen kent devletlerinin, Anadolu'da ilerleyen Ahemeniş İmparatorluğu güçlerinden korumak için oluşturulan Delos Birliği'ne üye olmaları ve ortak bir kabülle çıkarılan bir kararnameye bağlı kalarak Atina'ya ödedikleri aidatın adıydı.
[7] Herodotos, Hellen tarihçi ve coğrafyacı idi. MÖ 484 yılında Halikarnassus'ta (Bodrum/Muğla) doğdu. MÖ 430 yılından Orta Makedonya Bölgesi'ndeki Pella/Hellen Cumhuriyeti'nde öldü. En önemli eseri olan Tarihler'i yaklaşık MÖ 430 yılında ve İon lehçesi ile yazdı (Herodotos,1904;Herodotos,2012).
[8] Parasang İran'da kullanılan tarihi bir yürüme mesafesi birimidir. Herodotos "[e]ğer kraliyet yolu parasang cinsinden doğru ölçülmüşse ve [bir] parasang otuz stadyuma eşitse, ki gerçekten de öyledir, Sardis'ten [Salihli/İzmir'den] Memnonia [Mısır'ın Teb şehrindeki Memnon Tapınağı] adı verilen kraliyet sarayına olan mesafe on üç bin beş yüz stadyumdur ve parasang olarak dört yüz ellidir; ve her gün yüz elli stadyum yol kat edenler için yolculuk, doksan gün sürer." (Herodotos,1904:292-293;Herodotos,2012:406) demektedir.
Göreceli bir birim olduğu için farklılıklar da taşır. Türkçeye fersah olarak çevrilmiştir ve 12.000 adımın veya 1 saatlik yola denk geldiği kabul edilmiştir. O zamanbir Arap fersahı yaklaşık 5,76 km'ye ve bir Fars fersahı ise yaklaşık 6,23 km'ye denk gelmektedir.
[9] Kitabın 1904 yılında yapılan İngilizce çevisinde "ferry" denilmektedir. Bu sözcüğün Türkçe karşılığı "feribot" veya "iskele" dir (Herodotos,1904:292). Türkçe çevirisinde ise "Bu bölgeyi gemilerin yüzebildiği dört ırmak sular; bunlar geçilmeden gidilemez." denilmektedir (Herodotos,2012:405). Ancak bu "ferry", büyük olasılıkla "dolap" dediğimiz bir tür suda işleyen ulaştırma sistemidir. Örneğin XIX. yüzyıllarda, Lale Adası ile Ayvalık arasında, belli bir ücret ödenerek binilen bir dolap çalışmaktaydı ve o müstecirden de vergi alınmaktaydı.
[10] Matiene kuzeybatı İran'da bulunan eski bir krallığın adı idi. Matienyalılar ise bu bölgede yaşayan halkın adı idi.
[11] Cyrus, Ahameniş İmparatorluğu'nu kuran Kiros II.'dir. MÖ 600 ile MÖ 530 yılları arasında yaşadı.
[12] Cissian, Ahameniş İmparatorluğu'un tarım açısından çok verimli olan bölgesiydi.
[13] Susa, Dicle Irmağı'nın yaklaşık 250 km doğusunda bulunan Ahameniş İmparatorluğu'nun kışlık başkenti idi. İmparatorluğun ana başkenti Babil ve törensel başkenti ise Persepolis idi.
[14] Angareïon [ἀγγαρήιον], Ahamenişs İmparatorluğu'nda oldukça hızlı ve organize çalışan atlı posta sistemi.
[15] Türkçe çeviriside Hephaistos olarak anılmaktadır (Herodotos,2012:659).
[16] Cubit, dirsekten orta parmağın ucuna kadar olan uzunluğa eşit eski bir uzunluk ölçüsü birimidir Yaygın olarak kullanılan 1 Mısır cubiti yaklaşık 45,7 cm, 1 Kraliyet cubiti ise yaklaşık 53 cm uzunluğunda idi.
[17] Müntekim Ökmen tarafından yapılan Türkçe çevirisindeki dipnot şöyledir: "62. Bu heykeller kayaya işlenmiştir, bugün de yerlerinde durmaktadırlar. İzmir'den otuz kilometre kadar ötede Karnbel dağ zinciri üzerindedir. Bozulmadan kalmış olanı bir savaşçıyı gösterir, elinde bir yay ve mızrak tutar, başında taç, üstünde dizlerine kadar inen bir gömlek vardır. Ama bu heykeller Mısır sanatı belirtisi taşımazlar ve Sesostris'in anıtları değildirler (Sayce, sayfa 180, not 5)."(Herodotos,2012:165)
Vergilendirmenin tarihsel gelişim sürecinde öne çıkan vergi isyanları, 3(1), 28-41, Aydın: Nazilli İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi.
Hıristiyan ideolojisi ve otarşi bağlamında Bizans ekonomisi, 7(2), 47-66, ?: History Studies Dergisi.
Bizans Anadolusu’nda askerî ve idarî bir sistem: thema sistemi (VII. yüzyıldan XI. yüzyıla kadar) (Tez no. 537281) [Doktora Tezi, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi].
The histories of Herodotus, (çev.) Henry Gary, New York: D. Appleton.
Tarih (8.b), (çev.) Müntekim Ökmen, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Ahameniş dönemi yazıtları ve Persler (Tez no. 574838) [Yüksek Lisans Tezi, İnönü Üniversitesi].
M.Ö. 6. ve 5. yüzyıllarda Achaemenid (Tez no. 526908) [Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi].
Pers hakimiyeti altında Batı Anadolu (Tez no. 287707) [Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi].
Pers Kral Yolu'nun Anadolu güzergâhları (Tez no. 742014) [Doktora Tezi, Yüzüncü Yıl Üniversitesi].
Anadolu'da Pers satraplık sistemi, -(4), 75-90, Akdeniz Medeniyetleri Araştırma Enstitüsü Cedrus Dergisi, Antalya: Akdeniz Üniversitesi.
Sussely-Thareani,Y. (2007).
Ancient caravanserais: an archaeological view from ‘Aroer, 1(39), 123-141, Londra: The Journal of the Council for British Research in the Levant.
Perslerin Anadolu’daki vergilendirme sistemi, (yay. haz.) Abdullah Kaymak vd., XIX. Tarih Kongresi c.1 Eski Anadolu Uygarlıklar 3-7 Ekim 2022 Ankara, 151-166, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Tarihi ticaret rotalarının alternatif turizm faaliyetleri kapsamında turistik değerlere dönüştürülmesi: Kral Yolu-Frig vadisine yönelik bir öneri (Tez no. 556159) [Yüksek Lisans Tezi, Afyon Kocatepe Üniversitesi].
