Anadolu yol güzergahları 3: Batı Anadolu Yol Güzergâhları (yaklaşık MÖ 1000)

(harita-01) MÖ 16. yüzyılda Batı Anadolu'nun durumu.
(kaynak: Alpaslan,2015:133)

 

Bir giriş veya 

önce bir özeleştiri yapma çabası

Yıllarca Anadolu'daki yaşamın Mezopotamya kökenli olduğunu, Tarih Öncesi çağların buralara yapılan göçlerle başladığını ve ancak -MÖ binli yıllardan sonra- "deniz halklarının göçleri" sonrasında, Batı Anadolu'daki yaşamın oluştuğunu söylüyor ve savunuyordum. Bunun bir nedeni teknik üniversitede mimarlık öğrenimi aldığım sırada, Ayla Ödekan'ın verdiği Anadolu Sanatı ve Mimarisi dersleriydi. Ama asıl önemli nedeni ise, yıllarca Batı Anadolu coğrafyası için yapılan çalışmaların azlığı idi.  

Ne yalan söyleyim 90'lı yıllar boyunca süren Mimarlar Odası görevlerim sırasında, özellikle Hattilerden ve Luvilerden bahseden arkadaşlarım olsa da kendimi Hellen göçleri öncesi dönemle ilgili çalışma ve araştırmalara pek de açık tutmamıştım. Ayvalık'a yerleşme kararı vermemiz sonrasında, 2013 yılından sonra yaptığım okumalarda ve özellikle İzmir çevresinin dokuz-on bin yıllık dönemine dair yaptığım araştırmalarda; bahsettiğim dönemde Orta Anadolu'nun, Göller Bölgesi'nin, Ege Bölgesi'nin ve Marmara Bölgesi'nin birbirleriyle etkileşim içinde olduklarını -kendimce- anlamaya başlamıştım. Hatta bu yol güzergâhı çalışması gibi araştırmalarımdan sonra, yaklaşık MÖ yedibinli yıllarda Avrupa kıtasındaki "tarıma dayalı yerleşmelerin", Ege Denizi, Ege adaları ve kıta Avrupa'sı toprakları arasındaki bu etkileşimini, bulunan malzemelerin sonucunda -mesela- ticari ilişkiler ile geliştirdiğini düşünmeye bile başlamıştım. Daha sonraları bu döneme ilşkin yaptığım okumalar bu düşüncemi güçlüce doğruladı (Ayvaz,2024 ve özellikle kaynakçası). 

Evet, kanımca Batı Anadolu'nun yaklaşık on bin yıllık tarihini, Avrupa uygarlıklarının oluşmasının erken öncüsü olarak ele almalıyız.

Tartışmalar sürmekle birlikte sanırım; -bugüne kadar bulunan- ilk Batı Anadolu köyleri, tarım kökenli idi. Bu Doğu'dan Batı'ya doğru "karasal bir göç" olgusunu doğrulasa da, aynı zamanda Güney'den (Akdeniz) ve Ege Denizi'nde yapılmış bir "gemi göçünü" de savunmamızı sağlayabilir. Bu; Batı'daki "neolotik", tarım ağırlıklı köylerdeki halkın, avcı-toplayıcı dönemde de burada olduklarını, Yonger Dryas [1] döneminde oluşan iklim değişimi sonrasında oluşan deniz seviyesinin yükselmesi ile; Ege, adalar ve Avrupa ile ilişki kurmak için, deniz yolunun kullanıldığını da söyleyebilir (Erdoğu ve Çevik,2021:9).

3. BATI ANADOLU HALKLARI (Devletleri)

Bu kentlere, daha doğrusu bu kentlerin "neden ve nasıl oluştuğuna" dair yapılan kazılara geçmeden önce, Hitit belgelerine dayanarak yaklaşık MÖ iki binli yıllarda bölgede bulunan halklara veya ülkelere göz atmamız yararlı olacak (harita-02). 

1. Arzawa: Hitit belgeleri ile öğrendiğimiz ilk halk (veya ülke) Arzawa'dır. Bu ülke Geç Tunç Çağı Batı Anadolu'sunda Hititler’e karşı gelecek kadar güçlü olmalı idi. Çivi yazısı ile yazılmış belgelerden yola çıkarak bu ülkenin iç işlerinde özerk olduğunu ve bir tür kofederasyon kurduğunu söyleyebiliriz. 

2. Wilusa: Yine belgelerden yola çıkarak, bir dönem Hitit ülkesine bağlı iken, daha sonra Arzawa devletinin kurduğu konfederasyonuna katılan bir ülke oldu. Wilusa çoklukla Kuzeybatı Anadolu’ya yerleştirilmektedir.

3. Mira-Kuwaliya: Belgelere göre, Hitit Ülkesi ile olan sınırı olan bir ülke idi ve Batı Anadolu’nun Batı yönünde bulunan önemli bir yerleşme idi. Arzawa devletinin kurduğu konfederasyonuna katılan bir ülke oldu.

4. Seha Nehri: Bu ülkede Hitit metinlerine dayanmaktadır. Yapılan bir sözleşme ile Arzawa devletinin kurduğu konfederasyonuna katılmıştı. 

5. Hapalla: Hitit metinlerinde çok az bilgi bulunmaktadır. 

6. Pasla: Yeri konusunda tatışmalar hala süren bir halktır. Yapılan bir sözleşme ile Arzawa devletinin kurduğu konfederasyonuna katılmıştı. 

7. Assuwa: 1991 yılında Hattuşa’da bulunan tunç bir kılıç üzerindeki yazıttan adı öğrenilmiştir. Büyük olasılıkla birçok kent devletinin oluşturduğu bir konfederasyondu. 

8. Walma: Hititler ile Arzawa arasındaki bir tampon bölgede bulunmaktaydı.

9. Karkisa ve Masa: Birbirine yakın olan, bugün için bildiğimiz iki kentin kurduğu bir ülkedir. Büyük olasılıkla, bugünkü Balıkesir ve Bursa kentleri civarında olmalıdır.

10. Lukka: Büyük olasılıkla klasik Likya bölgesinin Güney-Batı'sında yer almakta idi. 

11. Ahhiyawa: Yaklaşık MÖ 15. yüzyıldan bu yana varlığı bilinen bir devlettir. 

 

(harita-02) Yaklaşık MÖ I. binyılda Batı Anadolu Bölgesi.
(kaynak: Özcan,2007:harita-3 [224])

Bölümünde uzun uzadıya tartışacağım ama, bu MÖ II. binyıldaki bir tür "beylikler haritası" (harita-02) ile MS XVI.  yüzyıldaki "beylikler haritası" ile nasıl da benzerlik yaşıyor (harita-03).

(harita-03) Yaklaşık MS XVI. yüzyıldaki "beylikler haritası".
(kaynak: turkiyeturizmansiklopedisi.com)

Bu bölgede yapılan kazılar sonrasında, MÖ I. binyıldaki bazı kentler bulunmuştur. Bu kazılan kentleri gösteren bir harita ve buna bağlı hazırlanan liste aşağıda sunulmaktadır (harita-04).

(harita-04) Yaklaşık MÖ I. binyılda bulunan kentleri gösteren harita.
(kaynak: Özcan,2007:86-180 | harita: HKK,2026) 

1. Beşiktepe                           16. Ayasuluk Tepesi

2. Yeni Bademli Höyük           17. Kadıkalesi

3. Troya                                  18. Milet

4. Beşik-Yassıtepe                 19. İasos 

5. Phokaia                              20. Müskebi

6. Panaztepe                          21. Çine-Tepecik Höyük

7. Bayraklı Tepekule Höyüğü 22. Afrodisias

8. Liman Tepe - Klazomenai   23. Asopos

9. Bağlararası - Çeşme          24. Eksi Höyük 

10. Ulucak Höyük                   25. Beycesultan 

11. Sardes                              26. Kusura Höyük

12. Gavurtepe Höyük             27. Karaadili

13. Bakla Tepe                       28. Harmanören

14. Bademgediği Tepesi         29. Bademağacı 

15. Kolophon

Büyük olasılıkla gemi yolu, Ege Denizi yönündeki "varsayımsal mavi çizgi" olmalıdır. Beşiktepe Höyüğü (1) sonrasında Çanakkale Boğazı'ndan karşıya geçilmiş olabilir. Büyük olasılıkla bu geçiş, yan yana getirilen kütüklerden oluşturulmuş "sallarla" da olabilir. Gökçeada'da bulunan Yeni Bademli Höyük'e (2) ulaşmak için bu sallar kullanılmış olabilir veya "varsayımsal" çizdiğim gemi güzergâhı da kullanılmış olabilir. 

Ya da belki de her iki yol önerisi kullanılmış olabilir.

Büyük olasılıkla Troya (3) ile bugün kentin limanı olduğu savunulan Beşik-Yassıtepe (4) arasında da yol bağlantısı vardı.

Phokaia (5) - Panaztepe (6) - Bayraklı Tepekule Höyüğü (7) arasında gemi yolu olmakla birlikte güçlü bir yol güzergâhı da bulunmakta idi. Yol buradan, Bağlararası - Çeşme (9) ile Sardes (11) arasındaki yol parçası ile Doğu-Batı yol güzergâhı ile bölünmekte idi. Efes limanında biten ve dağ arasındaki geçidi Anadolu yol güzergahları 5:  Ahameniş (Pers) Kral Yolu adlı blogda değerlendireceğim.

Liman Tepe - Klazomenai (8), Ulucak Höyük (10) ve Gavurtepe Höyük (12) bu güzergâh üzerindeydi ve yol büyük olasılıkla Uşak ve Kütahya üzerinden Eskişehir'e bağlanıyordu.

Bu güzergâh büyük olasılıkla: Bakla Tepe (13), Bademgediği Tepesi (14), Kolophon (15), Ayasuluk Tepesi (16), Kadıkalesi (17), Milet (18) ve İasos (19) ile tamamlanıyordu. Buradan güzergâhın yönü: Güney-Batı ve Kuzey-Doğu yönlenmesi ile Anadolu içlerine doğru devam ediyor idi.

---

DİPNOTLAR

[1] Yonger Dryas, jeolojik tarihinde yaklaşık 12.900 ila 11.700 yıl önce meydana gelen bir dönem idi. Bu dönemde Kuzey Atlantik Okyanusu soğudu ve yıllık hava sıcaklığı birkaç on yılda Kuzey Amerika'da ~3 °C, Avrupa'da 2–6 °C ve Grönland'da 10 °C'ye kadar düştü. Aynı zamanda Güney Yarımkürede ise ısınma yaşadı. Bu dönem yaklaşık 50 yıl sürdü ve hızlı bir şekilde sona erdi. Sonra bir ısınma yaşandı ve Holosen döneme (yaklaşık on iki bin yıldır devam eden jeolojik dönem) geçiş oldu.

DEVAM EDECEK

---

KAYNAKÇA

Akalın, E. (1991).

Antik Çağda Batı Anadolu limanları (Tez No. 864696) [Yüksek Llisans Tezi, İstanbul Üniversitesi].

Alpaslan, M. (2015).

The History of the Arzawan State during the Hittite Period part: 1 chapter: 131-142, 5, NOSTOI Indigenous culture, migration + integrationin the Aegean Islands + Western Anatolia during The Late Bronze + Early Iron Ages, (yay.haz.) Nicholas Chr. Stampolidis, Çiğdem Maner ve Konstantinos Kopanias, İstanbul: Koç University Press.

Ayvaz, İ. (2024).

Neolitik Dönem’den Tunç Çağı’nın sonuna kadar kıyı Ege’de liman yerleşimleri (Tez No. 864696) [Yüksek Llisans Tezi, Ege Üniversitesi].

Boysal, Y. (1971).

Batı Anadolu'da son araştırmalar Ahhiyava sorunu, -(15), 63-72, Ankara: Ankara Üniveresitesi Anadolu Dergisi.

Çapar, Ö. (1981).

Ahhiyava sorunu, 14(25), 387-413, Ankara : Ankara Üniversitesi Tarih Araştırmaları Dergisi.

Drews, R. (2014).

Tunç Çağı'nın sonu askeri değişim ve Antik Akdeniz'de çöküş, (çev.) Tolga Ersoy ve Gürkan Ergin, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.

Ekin, Ç. (2016).

Ege göçleri sonrası Ön Asya’nın siyasi durumu (Tez No. 440756) [Yüksek Lisans Tezi, Sütçü İmam Üniversitesi].

Erdoğu, B. ve Çevik, Ö. (2021).

Ege Adaları ve Batı Anadolu kıyı bölgesinde Neolitikleşme sürecinin tekrardan değerlendirilmesi, -(17), 6-20, İstanbul: TINA Denizcilik ve Arkeoloji Dergisi. 

Eroğlu, E. (2014).

Ege göçleri ve M.Ö I. binde Anadolu, 1(1), 43-55, Kırşehir: Ahi Evran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi.

Gerçek, S. (2014).

Hitit Devleti'nin Batı Anadolu ile siyasi ilişkilerinde mektupların önemi (Tez No. 350691) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi].

Gerçek, S. ve Aydın, M. (2025).

II.Tuthaliya Dönemi’nde Batı Anadolu: isyan, savaş ve diplomasi, -(87), 1-17, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat FakültesiTarih Dergisi.

Gündüzalp, S. (2009).

Ege Gübre yerleşimi Neolitik Dönem mimarisi (Tez No. 249170) [Yüksek Lisans Tezi, On Sekiz Mart Üniversitesi].

Mac Sweeny, N. (2010).

Hittites and Arzawans: a view from western Anatolia, -(60), 7−24, Ankara: Anatolian Studies  Anatolian Studies.

Memiş, E. (1994).

Hitit Devletinin Batı Anadolu politikası, 367-375, Konya: Selçuk Üniversitesi SBE Dergisi.

Özcan, R. (2007).

Yazılı kaynaklar ve arkeolojik veriler ışığında M.Ö. 2. Binyıl Batı Anadolu tarihi coğrafyası (Tez no. 220884) [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi]

Sevin, V. (2024).

Anadolu’nun tarihi coğrafyası I (6.b), Ankara, Türk Tarih Kurumu.

Schwertheim, E. (2004).

Antikçağ'da Anadolu, (çev.) Nuran Batu, İstanbul: Kitap Yayınevi.

Tiro, A.O. (2011).

İ.Ö. ikinci bin yılın ikinci yarısında Hitit – Batı Anadolu ilişkileri : bölgenin etnik ve siyasi yapısı hakkında kaynaklara ve yayınlara genel bir bakış (Tez no. 421781) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi].

Tufanoğlu, H.E. (2017).

Antikçağ'da Batı Anadolu'da deniz ticareti ve limanlar (Tez no. 502898) [Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi].

Votruba Mangaloğlu, D.S. (2006).

M.Ö. 2. binde Batı Anadolu'nun deniz ticareti (Tez no. 186997) [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi].