 |
| (resim-01) Eski İzmir'den Aiol düzeni sütun başlığı. (kaynak: facebook.com, Turkish Archaeological News). |
Tunç Çağı (MÖ 3300-MÖ 1200), yaklaşık iki bin yılın ardından "bir anda" yok oldu. Gerek fakültedeki sanat tarihi derslerinde ve gerekse Oda'daki görevlerim sırasında -ve tabiki Ayvalık'a gelene kadar süren meslek yaşamım boyunca-, "bu bir anda yok oluşu", salt bir madenin "ergime sıcaklığı" ile ele almıştım. Yani uzun bir süre onu ergiten sıcaklığı sağlayan bir tür teknolojiyi düşünmüştüm [1].2013 yılı sonrasında Ayvalık'ta yaptığım; okumalar, gözlemler ve araştırmaların bir bölümü, "deniz kavimleri", "kaos teorisi" ve "Anadolu'da yaşanan afetler" üzerine olmuştu. Hatta -sanırım- 2018 yılında yaptığımız bir söyleşi serisinde, "Ayvalık'ın kuruluş meselesi" adlı söyleşide bu kaos teorisine başvurararak bölgede XVI. yüzyıl sonrası yaşanan afetleri ele almıştım.Bugün hala çürütülemeyen bu sava göre, yaklaşık MÖ binli yıllarda ve aynı anda, hem "deniz kavimleri", yani Miken uygarlığını oluşturan ve bugün Hellen dediğimiz değişik gruplar verimli Anadolu coğrafyasına göç etti, hem bir dizi doğal afet yaşandı, hem uzun süren bir kuraklık yaşandı, hem yeni türden "virüsler" oluştu veya taşındı, hem "bir alfabe ve buna bağlı çivi yazısı" geliştiren ve buralarda yaşayan -belki de kadim- Anadolu halkları doğuya doğru göç etti, vs.Bunların tümü MÖ binli yıllarda oldu...Yetmezmiş gibi, yaklaşık 300 yıl süren "alfabesiz/yazısız" bir dönem de bunlara eklenince, "karanlık dönem" denilen üç yüzyılı yaşadı, yerküre.Bu dönemle ilgili çok başarılı ve "sayısız" eser yayımlandı, çevrildi ve yazıldı. Okur bunları bulmakta hiç zorluk çekmeyecektir. Yine de ben bu blogun kaynakçasını olabildiğince zengin tutmaya çalıştım.Bir diğer konu ise, bundan sonra ilgilendiğim coğrafyaya döneceğim konusudur. Çünkü Anadolu üzerine hazırlanmış çok başarılı ve sayısız çalışma bulunmaktadır. Okur büyük olasılıkla bunların bir bölümünü de okumuştur. Bu blogdan itibaren, daha önce de belirtiğim dikdörtgene bağlı kalacak, yani: İzmir - Midilli Adası - Edremit Körfezi - Manisa arasındaki bölgeyi ele alacağım.
 |
| (resim-02) Jean Bérard. (kaynak: centrejeanberard.cnrs.fr) |
"1. Böylece vardık Aiolos Adası'na. Hippotesoğlu Aiolos otururdu orada, ölümsüz tanrıların sevgilisiydi o. Yıkılmaz, tunçtan bir duvarla çevriliydi bu yüzden ada, kent oturtulmuştu göğe yükselen bir yalçın kaya üzerine. 5. Aiolos'un on iki çocuğu vardı konağında, altısı kızdı, altısı erkek, delikanlı çağında, oğullarına karı diye vermişti kızlarını Aiolos." (Homeros,2014.b:165)
 |
| (harita-01) Aiol Bölgesindeki yerleşmeleri gösteren harita. (harita: HKK,2026) |
 |
| (harita-02) Aiol Bölgesi yerleşmeleri. (harita: HKK, 2026) |
 |
| (harita-03) Strabon tarafından belirtilen Aiol Bölgesi yerleşmeleri. (harita: HKK, 2026) |
---DİPNOTLAR[1] Daha önce yazmış olabilirim, kusura bakmayın ama yine de tekrar etmekte fayda var: Cilalı Taş Devri'nden, yani yaklaşık MÖ 5000'den sonra, özellikle "silah" yapımında kullanılan metallerle adlandırılan dönemler devreye girmişti.
Bir tür madencilik etkinliği olan bu üç dönem sırasıyla şunlardı:
1. Bakır Çağı (yaklaşık MÖ 5000-MÖ 3000),
2. Tunç Çağı (yaklaşık MÖ 3000-MÖ 1200),
a. Erken Tunç Çağı (yaklaşık MÖ 3000-MÖ 2000),
b. Orta Tunç Çağı (yaklaşık MÖ 2000-MÖ 1600),
c. Genç Tunç Çağı (yaklaşık MÖ 1600-MÖ 1200),
3. Demir Çağı (yaklaşık MÖ 1200-MÖ 500),
Bakır (Cu), yaklaşık 1085 °C'da ergimekte ve kendi başına doğada bulunduğundan ötürü pek çok eski uygarlık tarafından da kullanmış idi. Anadolu, zengin bakır yataklarına sahip olduğu için, uygarlıkların çoğu burada kuruldu.
Tunç -Fransızca > bronz- bakırın değerli bir alaşımıdır. Bakırın ergitilerek, Kalay (Sn) veya Arsenik (As) metalleri ile alaşım yapması ile elde edilir. Yaklaşık 1085 °C'da elde edilir.
Demir (Fe) ise yaklaşık 1538 °C'da ergir.
[2] Jean Bérard, 1908-1957 yılları arasında yaşamış Fransız tarihçi ve arkeolog idi. Babası diplomat ve politikacı Victor Bérard, annesi Alice Francine Elisa Colin idi. L'École normale supérieure'de okudu ve 1941 yılında, Bibliographie topographique des principales cités grecques de l’Italie méridionale et de la Sicile dans l’Antiquité [Antik Çağda Güney İtalya ve Sicilya'nın başlıca Yunan şehirlerinin topografik bibliyografyası] adlı doktora tezini verdi. Tezi üzerine birçok çalışma yapıldı. Aynı yıl Truva Savaşı'nın dönemlendirilmesi çalışmalarına başladı ve yaklaşık on iki yıl süren olaylar hakkında doğru bir tarihlendirme oluşturdu. 1943 yılında, ENS akademisyeni olan Suzzane Janin ile evlendi. 1952-1955 yılları arasında Kıbrıs adasında kazılar yaptı. 21 Temmuz 1957 tarihinde Beaune (Fransa)'da geçirdiği bir trafik kazası sonrasında genç yaşta öldü.
İtalya'da çalışırken Umberto Zanotti Bianco gibi önde gelen İtalyan anti-faşist entelektüellerle tanıştı ve 1938 yılında Histoire du fascisme italien [İtalyan Faşizminin Tarihi] adlı kitabı Fransa'da toplatıldı ve "imha edildi".
[3] Homeros, varlığı tatışmalı bir Hellen ozan idi. Yaklaşık MÖ IX. yüzyılda İzmir'de doğduğu ve Sakız’da yaşadığı sanılmaktadır (Thomson,2007:535-536). Kimi Osmanlı dönemi yazarları babasının bilinmediğini ve annesinin adının ise Kritayis [Κριτάις] olduğunu yazmışlardır (Taşkent,2023:43). Heredotos'un: “benden herhalde dört yüz yıldan daha eski değildir” biçiminde yazdığından kaynaklı olarak Homeros'un, yaklaşık MÖ 885 yılında doğmuş olduğu da sanılmaktadır (Heredotos,2012:145). Adının Hellence harflerle yazılışı olan Ὅμηρος sözcüğünden yola çıkarak onun bir köle olduğunu savunan tarihçiler de bulunmaktadır. Bir başka bilinemez konu da körlüğü hakkındadır (Homeros,2014.a:xii). Bazı araştırmacılar, onun yarattığı veya derlediği, yaklaşık 16.000 dizeli İlyada ve yaklaşık 12.000 dizeli Odysseia destanlarında, Hellencenin hem Ion ve hem de Aiol lehçelerini kullanılmasından yola çıkarak asla yaşamadığını; kimi araştımacılar ise, İlyada'yı gençliğinde Odysseia'yı ise yaşlılığında yazdığından dolayı lehçe farkları olabileceğini yazmışlardır. Elbette, Homeros'un ölüm tarihi de belirsizdir (Homeros,2014.a:i-xiv).
[4] AE´OLIS (Αἰολίς, Aeolia), Küçük Asya'nın batı kıyısında yer alan ve Strabon tarafından daha geniş Mysia bölümüne dahil edilen bir bölgedir. Aeolis'in sınırları, antik coğrafyacılar tarafından çeşitli şekillerde tanımlanmıştır. Strabon (s. 582) [Türkçe çevirileri ile karşılaştırma yapamadım], Hermus Nehri ve Foka'yı Aeolis'in güney sınırları, İyonya'nın ise kuzey sınırları olarak belirler. (s. 586) Şöyle gözlemde bulunur: “Homeros'un Aeolis ve Truva'yı bir araya getirmesi ve Aeolialıların Hermus'tan Kyzikos civarındaki kıyıya kadar tüm ülkeyi işgal edip şehirler kurması gibi, ben de Hermus'tan Lectum'a kadar uzanan ve şimdi doğru bir şekilde Aeolis olarak adlandırılan bölge ile Lectum'dan Aesepus'a kadar uzanan bölgeyi bir araya getirerek tanımımı eksik yapmayacağım.” Bu nedenle, Aeolis, adıyla müsemma olarak, Adramyttium Körfezi'nin kuzey girişindeki Lectum burnuna kadar uzanıyordu. Adramyttium Körfezi, İlion'un bulunduğu dağlık bölgenin güney kıyısı, Lesbos adası ve Adramyttium'un güneyinden güneybatıya doğru uzanan Aeolis kıyısı tarafından oluşturulmuştur. Kıyı düzensizdir. Adramyttium Körfezi'nin güneyinde, kuzey ucunda çok sayıda küçük adadan oluşan Hecatonnesi adaları ve güney sınırında Lesbos'un güney ucuna en yakın olan anakaranın çıkıntı noktası bulunan bir girinti vardır. (abç.) Phocaea şehrinin bulunduğu yarımada, kuzeyde Cume Körfezi'ni güneyde İzmir Körfezi'nden ayırır. Cume Körfezi, Evenus ve Caïcus nehirlerini alır. Eski Aiolya şehirlerinin toprakları, Hermus'tan Calïcus'a kadar kuzeye doğru uzanıyor ve kıyı şeridini ve 10-12 mil [16,09-19,31 km] iç kesimlere kadar uzanan bir alanı kapsıyordu. Adramyttium Körfezi ile Caïcus arasında şu kasabalar bulunuyordu: Bir burun üzerinde yer alan Cisthene (Κισθήνη, Chirin-koi), Strabo zamanında ıssız bir yerdi. Cisthene'nin yukarısında, iç kesimlerde bir liman ve bir bakır madeni vardı. Daha güneyde Coryphantis (Κορυφαντίς) [Keremköy], Heracleia (Ἡρακλεία) [Ayvalık] ve Attea (Ἅττεα, Ajasmat-koi) [Altınova, Ayvalık] bulunuyordu. Coryphantis ve Heracleia bir zamanlar Mytilenaealılara [Midlli Adası'ndaki halk] aitti. (abç.) Herodotos (1.149) [Türkçe çevirisi ile karşılaştırmadım], bu Aiolyalıların sahip olduğu bölgeyi, İyonya konfederasyonunun şehirlerinin bulunduğu bölgeden daha verimli, ancak iklim bakımından daha aşağı olarak tanımlar. Şu 11 şehri sıralar: Cume (Phrikonis olarak da adlandırılır); Lerissae, Neon Teichos, Temnus, Cilla, Notium, Aegiroessa, Pitane, Aegaeae, Myrina ve Grynexa. Başlangıçta bunlardan biri olan ve 12. şehir olarak sayılan Smyrna, İyonyalıların eline geçti. Herodotos, bu 11 şehrin, İda'dakiler hariç, anakaradaki tüm Aiolyalı şehirler olduğunu söyler; "çünkü bunlar ayrıdır" (1.151); ve başka bir yerde (5.122) Herodotos, İlyas'ta veya İlion bölgesinde yaşayan insanlara Aiolialılar der." (Smith,1854:53).
[5] Agamemnon (Αγαμέμνονας), mitolojisiye göre Miken Kralı'dır ve Sparta Kralı olan Menelaos'un büyük kardeşi, orduları Troya Savaşı'na götüren kumandan idi.
[6] Orestes (Ὀρέστης) Troya Savaşı'nda savaşan Miken kralı Agamemnon ve Klytemnestra'nın oğludur. Homeros'un Odysseia destanına göre: Orestes'in babası Agamemnon, Troya Savaşı'na giderken gemisi iyi bir rüzgâr alması için kızı İphigenie'yi tanrı Artemis'e kurban etmek ister, ancak karısı Klytemnestra buna karşı çıkar. Ama O, kararından vazgeçmez ve kızını kurban eder. Kız, tanrıça tarafından kurtarılır ve yerine bir dişi geyik kurban edilir. Ancak Klytemnestra bu duruma çok kızar ve Agamemnon savaşta iken, Agememnon'un kuzeni Aegisthus ile 12 yıl süren bir aşk yaşar. Kral savaştan döner ancak, karısı da onu öldürmeyi kafasına koymuştur. Çok sıcak karşıladığı kocasını, banyodayken bir balta ile öldürür. Bu sırada 12 yaşında bir çocuk olan Orestes, Parnassus dağı'nda kaçar. 8 yıl sonra öldüğü söylentisi yayılır. Orestes, annesi ve annesinin sevgilisini öldürür. Son olarak kız kardeşini de kurtarır. (Homeros,2014.b:4)
[7] Menestheus (Μενεσθεύς), Troya Savaşı sırasında Atina'nın efsanevi kralı idi.[8] Elaea (Ἐλέα), bugün Zeytindağ, Bergama / İzmir olarak anılan bir yerleşmedir. Pergamon'un limanı olarak hizmet veriyor idi.
---
KAYNAKÇA
son erişim tarihi: 22 Nisan 2026.
Aigai (Aiolis) kazısı Bizans Dönemi seramik buluntuları (Tez no. 370683) [Doktora Tezi, Ege Üniversitesi].
Larisa'da (Buruncuk) bulunan arkaik taş mimari eserler (Tez no. 335911) [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi].
Aiolis kentleri ve mimari öğeleri (Tez no. 736418) [Yüksek Lisans Tezi, Cumhuriyet Üniversitesi].
Thrakia, Troas, Aiolis, Ionia ve Mysia bölgelerinden toplanan keramik: Prof. Dr. Aşkıdil Akarca'nın 1950-1980 gezilerinden bir değerlendirme (Tez no. 736418) [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi].
Tisna bulguları ışığında Aiolis bölgesi demir çağ mezar tipleri ve ölü gömme gelenekleri (Tez no. 885887) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi].
Demir Çağı'nda Aiolis Bölgesi kolonizasyon faaliyeleri (Tez no. ?7) [Lisans Tezi, Ege Üniversitesi].
Hellenistik ve Roma dönemi Aigai (Aiolis) heykeltıraşlık eserleri (Tez no. 923097) [Doktora Tezi, Ege Üniversitesi].
Drews, R. (2014).
Tunç Çağı'nın sonu askeri değişim ve Antik Akdeniz'de çöküş, (çev.) Tolga Ersoy ve Gürkan Ergin, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Ege göçleri sonrası Ön Asya'nın siyasi durumu (Tez no. 440756) [Yüksek Lisans Tezi, Sütçü İmam Üniversitesi].
Aigai (Aiolis) Bouleuterionu Hellenistik Dönem Seramiği (Tez no. 812233) [Yüksek Lisans Tezi, Celal Bayar Üniversitesi].
Aigai (Aiolis) kuzey kapısı (Tez no. 586400) [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi].
Aigai'deki (Aiolis) endüstriyel üretime ait taş donanımlar (Tez no. 586399) [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi].
Aiolia, İonia, Karia, Lykia, Pisidia, Pamphylia, Kilikia bölgesi çeşme yapıları (Tez no. 81537) [Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi].
Aiolis'te kültler (Tez no. 536861) [Doktora Tezi, Ege Üniversitesi].
Herodotos, -. (2012).
Tarih (8.b), (çev.) Müntekim Ökmen, İstanbul: TİBKY.
İlyada (2.b), (çev.) Azra Erhat ve A. Kadir, İstanbul: TİBKY.
Odysseia, (çev.) Azra Erhat ve A. Kadir, İstanbul: TİBKY.
Antik Çağ'da Batı Anadolu'da ( Troas, Aiolis ve İonia) kremasyon (Tez no. 770607) [Yüksek Lisans Tezi, Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi].
Filistin ve çevresinde ele geçen aiol stil başlıklar (Tez no. 326095) [Yüksek Lisans Tezi, Sıtkı Koçman Üniversitesi].
son erişim tarihi: 21 Nisan 2026.
Larisa'daki (Aiolis) antik taş ocaklarında yöntem ve sürece ilişkin tespitler (Tez no. 912726) [Doktora Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi].
Öncü, Ö.E. (2013).
Aiolis bölgesi Arkaik Dönem mimarisinde pişmiş toprak çatı elemanları (Tez no. 328584) [Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi].
Dictionary of Greek and Roman geography v.1, Boston: Little Brown and Company.
Antik Anadolu coğrafyası : (Geographika: XII-XIII-XIV) (4.b), (çev.) Adnan Pekman, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Homeros’un tercüme-i hâli: 19. ve 20. yüzyılda Osmanlı-Türk aydınlarının gözüyle Homeros biyografisi, 18(140), 37-47, İstanbul: Millî Folklor Dergisi.
Thomson, G. (2007).
Eski Yunan toplumu üstüne incelemeler : tarih öncesi Ege, (çev.) Celâl Üster, İstanbul: Homer Kitabevi.
Eski Smyrna'da ele geçen küçük Aiol başlıkları (Tez no. 823698) [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].
Yüksel, E. (2012).
17. yüzyılın sonu, 18. yüzyılın ortası ve 19. yüzyılın başında yabancı seyyahların gözünden Batı Anadolu antik kentleri (Tez no. 327392) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi].
