28 Eylül 2026 Pazartesi

Ayvalık Adaları

(resim-01) 19.624 hektarlık alana sahip olan
Ayvalık Adaları Tabiat Parkı'ndan bir görünüş.
(kaynak: tarimorman.gov.tr)

Bugün "Ayvalık Adaları Tabiat Parkı" ile ilgili kısa bilgi verdikten sonra, MÖ VI. yüzyıldan bu yana Ayvalık Adaları üzerine yazanları özetleyeceğim. Bunların yazdıklarının kısa bir derlemesini "OKUMALAR I: Ayvalık Adaları" adlı blogumda vermiştim.

Ayrıca, 1852 yılında Ayvalık'ta doğan coğrafyacı ve öğretmen Efstratios I. Drakos (Ευστράτιος Ι. Δράκος)'un Ayvalık Adaları üzerine 1888 yılında yazdığı Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί adlı eserinde adları geçen adaları vermeye de çalıştım (Drakos,1888). Blogu yazarken, bir Ayvalıklı Fotis Kontoglou (Φώτης Κόντογλου)'nun Το Αϊβαλι η πατριδα μου adlı kitabının "basılmayan Türkçe tercümesini" yapan Atilla Aker'den de "çok yararlandım" (attilaker.blogspot. com;Kontoglou,1962).

Bu blogda ayrıca; bazıları Gömeç, Burhaniye, Dikili ilçeleri ile Çanakkale iline bağlanan ve sayıları 29'a düşen, ama hala Türkiye'nin en fazla ada, adacık ve kayalıklarının bağlı bulunduğu Ayvalık'ın bugününe de çok az değindim.

İyi okumalar. 
-- * --

01. AYVALIK ADALARI TABİAT PARKI
HAKKINDA KISA BİR TARİHÇE
1995 yılında, Ayvalık'a bağlı 19 ada Ayvalık Adaları Tabiat Parkı olarak ilan edildi [1]. Toplam 18.561 hektarlık bu bölge; 1.930 hektar orman, 1.790 hektar kamu arazisi, 872 hektar özel mülkiyet ve 13.969 hektar denizden oluşmaktadır (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, 2013:Wikipedia,21 Ocak 2026).

Ayvalık Adaları Tabiat Parkı şu adalardan oluşmaktadır (harita-01);
    1. Alibey (Cunda) Adası, 
    2. Çıplak Ada, 
    3. Pınar (Mosko, Kılavuz) Adası, 
    4. Yellice (Poyraz) Ada, 
    5. Güneş Adası, 
    6. Kız Adası, 
    7. Maden (Pirgos) Adası, 
    8. Yumurta (Doğu) Adası, 
    9. Kara Ada, 
    10. Balık Adası, 
    11. Hasır Adası,
    12. Güvercin Adası,
    13. Küçükmaden Adası, 
    14. Taşlı Ada, 
    15. Yalnız Ada, 
    16. Yelken (Ayiyalo) Adası, 
    17. Yuvarlak Ada,
    18. Kara Adası ve
    19. Göz Adası.
(harita-01) Ayvalık Adaları Tabiat Parkı haritası.
(kaynak: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı,2013 | harita: HKK,2026).

Bu alan önce daraltıldı, sonra "bazı adalar" bu listeden çıkartıldı. Mesela bunlardan biri, İstanbullu bir kartpostal koleksiyoncusu ve emlakçı olan Dikran Masis tarafından, üzerinde şu an "çirkin bir apatman inşa edilen" Tavuk Adası, Ágios Ioánnis > Άγιος Ιωάννης idi (resim-02), (resim-03) ve (resim-04)

Birgün Gazetesi'nin 2024 yılında bu konunun "kamu yararı" taşımadığı için mahkemeye başvuran Ayvalık Belediyesi'ni de eleştiren yazısı şöyle idi:
"... Ayvalık Adaları Tabiat Parkı içerisindeki Tavuk Adası, 17 dönüm büyüklüğe sahip. Adanın 14 dönümü, işinsanı Masis’e ait. Geri kalan üç dönümlük kısım ise Maliye Bakanlığı mülkiyetinde Kültür ve Turizm Bakanlığı’na tahsisliyken Masis’in şirketine 49 yıllığına kiralandı.

Kiralanan bu bölümde, harabe haldeki Aziz Yahya (Ionnes Prodromos) Manastırı bulunuyor. ‘Emlak kralı’ Dikran Masis’in Eskidji adlı şirketi, 15’inci yüzyıldan kalan ve kültür miras niteliğindeki bu manastırı, yeniden inşa etmek için 28 Temmuz 2020 tarihinde Kültür Varlıklarını Koruma Bölge Kurulu’ndan izin aldı. Şirket, manastırı müzeye çevireceğini belirtse de aslında adaya ‘günübirlik turistik işletme’ kurmayı amaçlıyor. ..." (Birgün Gazetesi,13 Şubat 2024).

(resim-02) Ágios Ioánnis Manastırı/Adası üzerinde yapılan "çirkin bir apatman".
(kaynak: facebook.com/kanalayvalik).

(resim-03) Dikran Masis'in Ada üzerinde yapacağı "günübirlik turistik işletme".
(kaynak: Birgün Gazetesi,13 Şubat 2024).

(resim-04) Ágios Ioánnis Manastırı/Adası 2020 yılından önce böyleydi.
(kaynak: adramytteion.org)
02. AYVALIK ADALARI
HAKKINDA KISA BİR TARİHÇE
Ayvalık Adaları'na MÖ VI. yüzyıldan beri kafa yoran kişiler oldu. Bunların yazdıklarını tercüme ederek "OKUMALAR I: Ayvalık Adaları" adlı blogumda sunmuştum (Köksal,31 Ağustos 2026). Genellikle yazılanlar, bugün Alibey (Cunda) Adası olarak adlandırdığımız Mosconisi [Μοσχονήσι] (Musconissi, Mosco, XV. yüzyıldan sonra Gündüz, Yunda) üzerine olmuş; onun Ayvalık ile Alibey Adası arasındaki, günümüzde Lale (Dolap, Soğan) Adası olarak adlandırdığımız Cromidonissi [Κρομμύδονησι]'e ulaşımı sağlayan "dolap"la ilgilenmişlerdi. 

Eski dönemlerde büyük sorun, buranın adlandırılmasından kaynaklı olmuştu. Kryandalı Skylax [Σκύλαξ ο Καρυανδεύς] MÖ VI. yüzyılda yazdığı söylenen periplusda, adayı "Pordoselene" olarak adlandırmış ve üstünde bir de "kent" olduğunu vurgulamıştı (Shipley,2022:[9]-[10]). Yaklaşık yüz yıl sonra Halikarnassuslu Herodotos [Ηρόδοτος ο Αλικαρνασσός] buradaki adaların sayısının fazla olduğunu ve bugün Bozcaada dediğimiz Tenedos [Τένεδος]'dan itibaren buraya "Yüz Adalar [Εκατό νησιά]" dendiğini söylemişti (Herodotos,1904:60). 

Bir denizci olan Rodoslu Timosthenes [Τιμοσθένης ο Ρόδιος] ise yaklaşık MÖ III. yüzyılda bu adaların sayısının "kırk tane" olduğunu yazmıştı. Timosthenes'in eseri elimize ulaşamasa da Amasialı Strabon [Στράβων ο Αμάσειος] ondan alıntı yaptı ve böylece eserinden bilgi sahibi olduk. 

Sicilyalı Diodorus [Διόδωρος ο Σικελιώτης] yaklaşık MÖ I. yüzyılda yaşadı. Kırk kitaptan oluşan Tarih kütüphanesi [Ιστορικής Βιβλιοθήκης] adlı bir eser yazdı. Eserinde Atina donanmasının Spartalılar tarafından Midilli önünde kuşatılması olayını anlatırken, "... donanmasıyla birlikte Yüz Adalar denilen adalardan birinde konakladı." der (Diodorus,1700: 337). 

Strabon adaların sayısı dışında adı üzerine de tartışma yürüttü. Yaklaşık MS I. yüzyılda, efsanevi eseri olan ve 17 kitaptan oluşan Coğrafya [Γεωγραφικά]'da:
"... Asya ile Lesbos arasındaki boğazda yaklaşık yirmi küçük ada vardır. Timosthenes'e göre bunlar kırk tanedir.  Bunlara Hekatonnesos denir. ..." dedikten sonra "... Bu adaların yanında, içinde aynı isimde bir kent bulunan Pordosēlēnē vardır. Bu kentin önünde, daha büyük olan, aynı isimde fakat iskân edilmemiş ve içinde Apollon'a ait bir tapınak bulunan bir ada vardır." diyerek hem bir kentin varlığına dikkat çekmekte ve hem de bu adanın önünde "iskân edilmemiş" bir ada daha bulunduğunu ve bu adada ayıca bir "Apollon tapınağının" olduğuna dikkat çekmektedir (Strabon,2000:157-158).

Bu ada büyük olasılıkla bugün Maden Adası adını vediğimiz Pyrgos (Πύργος) adası olmalıdır.

Ayvalık Adaları hakkında yazılanların neredeyse tümü, diğer kaynaklardan aktarımlardır. Adalar hakkında farklı ad ve çizimlerle XVI. yüzyılda karşılaşırız. Bunu yapan denizci ve kartograf Muhyiddin Pîrî Bey'dir. Bilinen adı ile Piri Reis 1465 veya 1470 yılında Gelibolu'da doğmuştu. 1520 yılında birinci sürümünü Yavuz Selim'e, 1528 yılında da ikinci sürümünü Kanuni Süleyman'a sunduğu eseri Kitâb-ı Bahriye'de Ayvalık Adalarını ve Midilli Adası'nı çizdi ve kısmende yazdı (Piri Reis,1973;Piri Reis,1988).

Bugün Baba Burnu dediğimiz "Emek Yimez Burnu"ndan itibaren Edremit Körfezi'ni anlattığı "Midilli" bölümünde, Ayvalık Adaları'nı "Yund Adaları" olarak andı. Ayrıca büyük olasılıkla bugün Büyük Maden Adası'nı "Birgoslu ada" ("kule" anlamına gelen Pyrgos > Πύργος) olarak niteler. Ayrıca "Midilli Kalesi'nin iskelesi" olan Ayazment'ten (Altınova) de bahseder (Piri Reis,1973:148-153;Piri Reis,1988:315-321) (resim-05).

(resim-05) Pirî Reis'in çizdiği "Midilli ve Yund adaları" haritası.
(kaynak: wikipedia.com)

1800'lü yıllara kadar sayıları 15'i bulan gezgin, bu adaları ziyaret etmelerine karşın genelde birbirinin tekrarı sayılabilecek şeyler yazdılar. Bölge üzerine en kapsamlı çalışma, ölümünden sonra da basımı süren Vital [Casimir] Cuinet'in dört ciltlik çalışması olan La Turquie d'Asie, géographie administrative olmuştur. Elbette yapılma gerkçesi, Osmanlı borçlarının tasfiyesi için kurulan Düyun-u Umumiye için olan bu çalışmada Cuinet, XIX. yüzyıl ada yaşamı hakkında önemli bilgiler vermektedir (Cuinet,1892:472-474).

Benim burada ayrıntılı olarak ele alacağım kişi, aynı zamanda Ayvalık'lı olan Efstratios I. Drakos (Ευστράτιος Ι. Δράκος)'dur.

Drakos 1852 yılında Alibey Adası'nda doğan, Osmanlı tabiyetindeki öğretmen, tarihçi, bilgin ve gezgindir (Köksal.24 Ağustos 2026). Yazar Ayvalık Adaları'nı ayrıntılı olarak tanıtttı. Bilinen ilk kitabı olan Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί adlı eseri 1888 yılında yayımladı (Drakos,1888). 

Drakos bu eserinde bölge hakkında bilgiler vermekle beraber Ayvalık Adaları'nı ayrıntılı olarak tanıtmaktadır. Ayvalık Adaları'nı anlattığı bu bölüm ayrıca, büyük olasılıkla bu kitaptan çok yararlanan ve o da Ayvalıklı olan Fotis Kontoglou (Φώτης Κόντογλου)'nun, Το Αϊβαλι η πατριδα μου adlı kitabında yer almaktadır (Kontoglou,1962).

Drakos eserinde Ayvalık Adaları'nı şöyle tanıtır:
"... GENEL GÖRÜNÜM
MOSCHONISION'UN YÜZ ADASI HAKKINDA
Asya ve Lesvos adaları arasındaki boğaz boyunca, Adramyttium Körfezi'nin güney girişinde, buranın en önemli takımadaları olan Moschonisíon adlı küçük takımadalar yer almaktadır, Strabon'un dediği gibi yaklaşık yirmi, Timosthenes'in dediği gibi kırk değil, [takım adanın] yirmi yedi adadan oluşmaktadır (abç. ... Bunların en büyüğü ve en güzeli, geçmişte olduğu gibi bugün de hâlâ yerleşim yeri olarak kullanılmaktadır, ancak hepsinin kendi adı vardır ve antik çağda genellikle Ekatónisoi, daha sonra Apollonónisoi ve Atina'lıların Apollonisoi, hatta Moschonisia olarak adlandırırlardı. ..."  (Drakos,1895:3)

Buradaki önemli veri adaların sayısının "yirmi yedi" tane olmasıdır. Ayrıca; "en büyüğü ve en güzeli, geçmişte olduğu gibi bugün de yerleşim" yeri olan Alibey Adası'dır. Ve adaların her birinin ayrı birer adı da vardır. 

Drakos Ayvalık Adaları'nı şu adlarla sunar (harita-02) (elbette basılı kitapta olmadığı halde ben "parantez içine alarak ve italik olarak" bugün verdiğimiz adı da yazdım.);
    1. Prodromos [Πρόδρομος] (Tavuk Adası),
    2. Nisopoulou [Νησοπούλα] (Kumru Adası),
    3. Krommydonision [Κρομμυδονήσιον] (Lale Adası),
    4. Kokkinonisi [Κοκκινονῆσι] (Yumurta Adası),
    5. Zefyri [Σεφέρι] (Hasır Ada),
    6. Kontou [Κώδων] (Kutu Adası),
    7. Kopanos [Κὁπανος] (Akoğlu Adası),
    8. Kalamaki [Καλαμάκι] (Yuvarlak Ada),
    9. Petrousia [Πετρούσιαν] (Kayabaşı Adası),
    10. Sklavonisi [Σκλαβονήσιον] (Gizli Ada),
    11. Argyronisos [Αργυρόνησος] (Gümüş Adası),
    12. Daskaleio [Δασκαλειό] (Mırmırcaları),
    13. Agios Yorgos [Αγιος Γεώργιος] (Güvercin Adası)
    14. Agios Nikolao [Αγιος Νικόλαος] (bu adayı tekrar ettiğini sanıyorum. Nisopoulou > Kumru Adası ?)
    15. Ouliá [Οὔλια] (Kız Adası),
    16. Yumno [Γυμνό] (Çıplak Ada),
    17. Pera Moschos [Πέρα Μόσχος] (Pınar Adası),
    18. Leia [Λειά] (Yellice Adası),
    19. Kalamos [Κάλαμος] (Kara Ada),
    20. Plati [Πλάτη] (Taş Ada),
    21. Aigialonisi [Αἰγιαλονῆσι] (Küçük Ilyosta Adası),
    22. Pelagonisi [Πελαγονῆσι] (Yelken Adası),
    23. Leios [Λειός] (Güneş Adası),
    24. Nisopoúla [Νησοπούλα] (bu adayı da tekrar ediyor sanıyorum?)
    25. Adiavatos [Αδιάβατος] (Küçük Maden Adası),
    26. Poroselini [Ποροσελήνη] (Büyük Maden Adası),
    27. Mosconisi [Μοσχονήσι] (Alibey Adası).
(harita-02) Drakos tarafından adlandırılan Ayvalık Adaları haritası.
(kaynak: Drakos,1888 | harita: HKK,2026).

Kontoglou tarafından geliştirilen ve Το Αϊβαλι η πατριδα μου kitabında yer alan harita ve lejantı aşağıda verilmiştir (harita-03):

1. Pirgos, Arkaik kent Poroselini (Maden adası)
2. Pera Moskos (Kılavuz Ada, Pınar adası ya da Mosko) 
3. Kalamos (Kamış ada ya da Kara ada). 
4. Daskaliyo (Balık Adası ya da Kara ada) 
5. Kromidonisi (Dolap Adası ya da Lale Adası) 
6. Yimno (Çıplak Ada) 
7. Lios (Güneş Adası ya da İlyosta) 
8. Ulya (Kız Adası) 
9. Gümüşlü (Pelitköy) 
10.Aya Paraskevi (Tımarhane adası) 
11. Demona Trapeza (Şeytan Sofrası) 
12. Lagu avtia (Tavşan kulakları tepesi) 
13. Hodrovuno (Kalın Dağ) 
14. Yuruklides (Yörükler) 
15. Aliki (Tuzla) 
16. Sarımsak (Sarımsaklı) 
17. Nisopula (Bugün nerdeyse kaybolmuş küçük bir taşlıktır.) 
(çeviri: Atillla Aker)

(harita-03) Fotis Kontoglou'nun Ayvalık Adaları haritası.
(kaynak: attilaker.blogspot.com).

 

03. AYVALIK ADALARI'nın
BUGÜNÜ HAKKINDA KISA BİLGİ
Ayvalık Adaları olarak bugün andığımız bölge, en büyükleri Alibey Adası [2] olan 29 adet ada, adacık ve kayalıkdan oluşmaktadır. Bir yarımada olan, Altınova'nın karşısında yer alan ve halk tarafından "Kum Ada" olarak adlandırılan Tüzüner (Kurbağa Burnu) Adası da kaynak olarak geçmektedir.

Ayvalık Adaları şunlardır (harita-04):
  1. Alibey Adası,
  2. Lale Adası
  3. Kumru Adası
  4. Tavuk Adası
  5. Güneş Adası,
  6. Büyük Maden Adası,
  7. Çıplak Ada,
  8. Göz Adası,
  9. Kara Ada,
  10. Küçük İlyosta Adası,
  11. Küçük Maden Adası,
  12. Pınar Adası,
  13. Pirgos Kayalıkları,
  14. Yellice Adası,
  15. Pulaka Adaları,
    15a. Taşlı Ada,
    15b. Yalnız Ada,
    15c. Yelken Ada,
  16. Yuvarlak Ada,
  17. Akoğlu Adası,
  18. Kara Adası,
  19. Balık Adası,
  20. Yumurta Adası,
  21. Kız Adası,
  22. Güvercin Adası,
  23. Haşır Adası,
  24. Taş Adası,
  25. Mırmırca Kayalıkları (2 adettir)
  26. Öker Adacığı
  27. Gizli Kaya
(harita-04) Ayvalık Adaları haritası.
(kaynak: wikipedia.com | harita: HKK,2026).

Buradaki "en gizemli yerlerden" birisi bazı "üzücü olaylar yaşansa" da [3], Alibey Adası ile Büyük Maden Adası arasındaki "Yalancı Boğaz" geçitidir. Yaz aylarında, suların çekilmesi ile yaklaşık 300 metre uzunluğunda bir patika ortaya çıkar. Eski kaynaklarda da anılan bu geçit, büyük olasılıkla MÖ VI. yüzyılda Artemis Tapınağı ile olan bağlantıyı daha sonraki yıllarda ise Pyrgos Adası'nda bulunan maden ocağı (ve belki de aynı anda tuzla) ile Mosconisi Adası arasında yük ve insan taşınan bir yoldu (resim-06 ve resim-07).

(resim-06) Alibey Adası ile Büyük Maden Adası Arasındaki "Yalancı Boğaz"
geçitine konulan tabela.
(kaynak: Gazete Vatan,20 Ağustos 2026).

(resim-07) Alibey Adası ile Büyük Maden Adası arasındaki patika.
Ne yazık ki Alibey Adası kısmındaki bir bölüme "düşünmeden
mahrum birileri beton dökerek islah etmişlerdir" .
(kaynak: Milliyet Gazetesi,27 Ağustos 2026)

---
DİPNOT
[1] Ayvalık Adaları Tabiat Parkı, 21 Nisan 1995 tarih ve 22265 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan Bakanlar Kurulu'nun 95/6717 Kararı ile ilan edildi.

Bu arada 2013 yılındaki rapor söyle yazmaktaydı:
"... Balıkesir İli Ayvalık İlçesi sınırları içinde bulunan Ayvalık Adaları 21 Nisan 1995 tarihli ve 22265 sayılı Resmi Gazete’de yayınlanan Bakanlar Kurulu Kararı ile (Karar Sayısı: 95/6717) “Ayvalık Adaları Tabiat Parkı” olarak ilan edilmiştir. Toplam yüz ölçümü 17.950 hektar olan parkın 1.930 hektarı orman, 1.179 hektarı hazine arazisi, 872 hektarı özel mülkiyet ve 13.969 hektarı denizdir (Orman ve Su İşleri III. Bölge Müdürlüğü, 2012).

Ayvalık çevresinde bulunan 22 adanın 20’si park alanı içinde yer almaktadır. ..." (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı,2013:1)

[2] Alibey (Cunda) Adası [Μοσχονήσι, Εκατόνησα] Ayvalık ilçesine bağlı bir adadır. Ada; Gökçeada, Bozcaada ve Uzunada'dan sonra Türkiye'nin dördüncü büyük adasıdır. Yüzölçümü 23,36 km2 olan Ada, 28,50 km kıyı uzunluğuna sahiptir (Çevre ve Şehircilik Bakanlığı,2013:1;Yaylalı,2006:2).

[3] Gazete Vatan'ın İHA'dan aldığı habere göre: "Ayvalık Tostu" yaparak yaşamını sağlayan ve burada "fahri" cankurtaranlık da yapan Mustafa Doğan, "... geçen yıl 43, bu yıl ise 13 kişiyi güçlü akıntıya kapılarak boğulma tehlikesi yaşarken kurtardığını ..." belirtmişti (Gazete Vatan,20 Ağustos 2026).

KAYNAKÇA

Adramytteion (2026).
Antikitesinden günümüze Ayvalık Adaları (Hekatonnesoi).
son erişim tarihi: 23 Eylül 2026.

Aker, A. (24 Ağustos 2014.b).
son erişim tarihi: 23 Eylül 2026.

Ayvalık Miras (2026).
son erişim tarihi: 23 Eylül 2026.

Birgün Gazetesi (13 Şubat 2024).
'Keyif adası'nın ruhsat iptali davası görüldü.
son erişim tarihi: 24 Eylül 2026.

Cuinet, V. (1892).
La Turquie d'Asie, géographie administrative: statistique, descriptive et raisonnée de chaque province de l'Asie mineure, t.1, Paris: Angers.

Çevre ve Şehircilik Bakanlığı, -. (2013).
Ayvalık Adaları Tabiat Parkı denizel biyolojik çeşitlilik çalışması final raporu, Ankara: Çevre ve Şehircilik Bakanlığı.

Diodorus, -. (1700)
The historical library of Diodorus the Scillian, Londra: Edw. John.

Drakos, E.I. (1895).
Ta Μικρασιανα η αι Εκατονησοι τanγn Μοσχονησια τ.1, Atina : (yay. y.).
son erişim tarihi: 23 Eylül 2026.

Herodotos, -. (1904).
The histories of Herodotus, (çev.) Henry Gary, New York: D. Appleton 1904 and Company.

Kontoglou, F. (1962)
Το Αϊβαλι η πατριδα μου, Atina: Astir & Papadimitriou.

Köken, T. (31 Mayıs 2012).
son erişim tarihi: 21 Eylül 2026.

Köksal, H.K. (31 Ağustos 2026).
son erişim tarihi: 21 Eylül 2026.
son erişim tarihi: 23 Eylül 2026.

Piri Reis [Muhyiddin Pîrî Bey], -. (1973).
Kitab-ı bahriye : denizcilik kitabı c.1, (yay. haz.) Yavuz Senemoğlu, İstanbul: Tercüman Gazetesi.

Piri Reis [Muhyiddin Pîrî Bey], -. (1988).
Kitab-ı bahriye c.1, (yay. haz.) Ertuğrul Zekâi Ökte, Ankara: TC Kültür ve Turizm Bakanlığı.

Shipley, G. (2022).
The periplous of Pseudo-Skylax: an interim translation, ?: ancientportsantiques.com.  


Yayın tarihi: Hiç yorum yok:
Kaydol: Kayıtlar (Atom)