 |
| (resim-01) Varka ve Gülşah mesnevisinden bir minyatür. (kaynak: megasabo.wixsite.com) |
8. Anadolu Selçuklu Devleti (Rum Sultanlığı):
Anadolu Selçuklu Devleti, Kutalmış oğlu Süleyman Şah tarafından İznik'te 1077 yılında kurulmuş olan Türk devleti idi. Türkler, çeşitli nedenler sonucunda Orta Asya'dan göç hareketine başlamış kendilerine yeni bir vatan aramaya başlamışlardı. Bu göç dalgasının bir bölümü de Anadolu'ya yönelmişlerdi. XI. yüzyıldan itibaren genel olarak Bizans İmparatorluğu ile girişilen çatışmalar sonrasında 1077-1308 yılları arasında varlığını sürdürecek bir devleti de tarih sahnesine getirdiler.
 |
| (harita-01) Anadolu Selçuklular Devleti 1077-1308 yılları arasını gösteren harita. (kaynak: tr.wikipedia.org) |
1077-1100 yılına kadar
Danişmentlilerden 1174 yılına kadar fethedilen yerler
Bizanslılardan 1182 yılına kadar fethedilen yerler
1243 yılına kadar diğer fetihler
Anadolu Selçuklu Yolları
Anadolu Selçukluları üstüne yapılan çalışmalar "oldukça geç" başlamıştır. Yollar hakkında yapılan çalışmalar da bu durumun sonucu olarak "1959" yılından sonradır. Bu konuda yapılan ilk çalışma M. Kemal Özergin'in doktora çalışmasıdır (Özergin,1959). Daha sonra daha çok bir mimari çalışma olan kervansarayların yerlerini belirleyen ve yolları oluşturmayan bir çalışmayı Kurt Erdmann geliştirmiştir. Kurt Erdmann Anadolu’da tespit ettiği kervansarayların yerlerini, yol ağını çizmeden yayınlamıştır (Erdman, 1961: 92). Özergin ise kervansarayların envanterini yaparak bir yol haritası yapmış, ancak üzerinde han bulunmayan yolları işlememiştir. Böylece hanları yolların üzerinde gösteren ilk yol ağı gösterilmemiştir (Özergin,1965).
Ardı sıra bir dizi Selçuklu yolağı çalışmaları yapıldısa da hemen tümü kervansaraylar ve arasındaki ticaret yolları üzerine oldu. Aslında büyük olasılıkla bu yollar ve güzergâhları zamanında; Hitit-Asur
ticaret kolonileri, Pers Kral Yolu, Roma ve Bizans
dönemi yol ağları olarak kullanılmaktaydı. XIII. yüzyıldan itibaren yapılan kervansaraylar, bu yolları kullanan ticaret kafilelerini izlememizi kolaylaştımaktadır. Bu de bu çalışmada aynı metodu kullanmaya çalıştım (harita-02).
 |
| (harita-02) Anadolu Selçuklular yol güzergahları. (kaynak: Özergin:1965, Telci,2011 | harita: HKK,2026) |
1. Dipli Han 22. Kırkgöz Han2. Taşhan 23. Ertokuş Hanı3. Sultan Hanı 24. Dokuzun Hanı4. Eshabikeyf 25. Kadınhanı5. Karatay Han 26. Ilgın Han6. Sultan Han 27. Argıt Hanı7. Saruhan 28. İshaklı Han8. Alayhan 29. Çay Han9. Ağzıkarahan 30. Çardak Hanı10. Akhan 31. Eğirdir Hanı11. Okla Han 32. İncir Hanı12. Obruk Han 33. Susuz Han13. Sadettin (Zazadin) Hanı 34. Pınarbaşı Hanı14. Altunapa Hanı 35. Kesikköprü Hanı15. Horozlu Hanı 36. Çınçınlı Ha16. Kuruçeşme Hanı 37. Muhliseddin Hanı17. Seyfettin Ferruh Hanı 38. Ezine Pazarı Hanı
18. Evdirhan 39. Ebul Kasım Ahmet Hanı19. Şarapsa Hanı 40. Durağan Hanı20. Alarahan 41. Karasungur Hanı21. Kızılören Hanı 42. Akhan43. Hekim Hanı
Bektaş da bu yolları şöyle varsaymıştı (Bektaş,1999:43) (harita-03).
 |
| (harita-03) Anadolu Selçuklu yol güzergâhları. (kaynak: Bektaş,1999:43) |
Bu yollar başkent olan Konya'da br düğüm oluşturuyor, sonra Doğu-Batı, Kuzey ve Güney güzergahlarında ilerliyordu. Yukarıda belirttiğim gibi bu yönler büyük olasılıkla eski yolların birleştirilmesi ile elde edilmişti.
Anadolu Selçuklu devleti tarafından kullanılan güzergâhlar büyük olasılıkla, Pers, Roma ve Bizans döneminde inşa edilen yolların iyileştirilmesi ve dönemin dinlenme tesisleri yerine yapılan kervansaraylar arasında oluşan bir ticaret yolunu oluşturmalktaydı (Güncel,2010:134). Bu yol uzun süre Osmanlı Devleti tarafından da kullanılan ve Çin'den başlayan "İpek Yolu" idi.
Bu güzergâh ve üzerindeki kervansaraylar hakkında çok başarılı çalışmalar yapıldı. İlk çalışma olarak ön plana çıkan Özergin'in tezindeki yollar idi (Özergin,1959). Bu güzergâhları Güncel bir makalesinde şöyle gelitirmiştir (Güncel,2010:135-137) Güzergâahlar "varsayımsal" olarak trafımca geliştirildi.
"1) a. Tebriz - Bargiri [Muradiye, Van] - Erciş - Malazgirt - Hınıs - Erzurum - Tercan [Mamahatun, Erzincan] - Erzincan - Sivas – Şarkışla - Kayseri - Aksaray - Konya - Adana - Ayas [Yumurtalık, Adana] (bordo yol) (harita-04).
 |
| (harita-04) Anadolu Selçukluları Devleti 1a güzergâhı (bordo yol). (kaynak: Güncel,2010:134 | harita: HKK,2026) |
b. Tebriz - Nahcivan - Iğdır - Pasinler - Erzurum - Tercan - Erzincan - Sivas - Şarkışla - Kayseri - Aksaray - Konya - Adana - Ayas (1-5 mavi yol yol, 6-13 bordo yol) (harita-05).
 | |
(harita-05) Anadolu Selçukluları Devleti 1b güzergâhı (1-5 mavi yol yol, 6-13 bordo yol).
|
2) Tebriz - Erzurum - Sivas - Kayseri - Aksaray - Konya - Antalya - Alanya (1-5 mavi yol yol, 6-11 bordo yol, 14-15 lacivert yol) (harita-06).
 |
| (harita-06) Anadolu Selçukluları Devleti 2 güzergâhı (1-5 mavi yol, 6-11 bordo yol, 14-15 lacivert yol) (kaynak: Güncel,2010:134 | harita: HKK,2026) |
3) a. Tebriz - Erzurum - Bayburt - Gümüşhane – Trabzon (1-5 mavi yol yol, 1-5 bordo yol, 16-18 turuncu yol) (harita-07).
(harita-07) Anadolu Selçukluları Devleti 3a güzergâhı (1-5 mavi yol, 1-5 bordo yol, 16-18 turuncu yol).
(kaynak: Güncel,2010:134 | harita: HKK,2026)
b. Tebriz - Erzurum - Erzincan - Trabzon.
4) Tebriz - Erzincan - Zara - Sivas -Tokat - Amasya - Samsun - Sinop (1-9 bordo yol, 19-22 kırmızı yol) (harita-08).
(harita-08) Anadolu Selçukluları Devleti 4 güzergâhı (1-9 bordo yol, 19-22 kırmızı yol).
| (kaynak: Güncel,2010:134 | harita: HKK,2026) |
5) Tebriz - Sivas - Yozgat - Yerköy - Kırşehir veya Yahşihan üzerinden - Ankara - İstanbul.
Bağdat’tan Malatya ve Sivas’a bağlanıp sonra güneye, kuzeye ve batıya uzanan ana yol güzergâhları ve merkezler şunlardır:
6) a. Bağdat - Musul - Mardin - Amid - Ergani - Gölcük - Harput - İzoli - Malatya - Ankara.
b. Bağdat - Harput - Pertek - Çemişkezek - Eğin -Divriği - Zara veya Buzbel dağlarını aşarak - Sivas.
7) Sinop - Kastamonu - Çankırı - Ankara - Konya - Beyşehir - Seydişehir - Antalya – Alanya.
8) Samsun - Havza - Merzifon - Amasya - Aksaray - Konya – Ayas - Amasya - Aksaray arasında güzergâhlar: a. Amasya - Sivas - Kayseri - Aksaray. b. Amasya - Zile - Kırşehir - Aksaray.
9) Trabzon ve Samsun’dan - Sivas - Konya - Beyşehir veya Gelendost’dan - Burdur Denizli - Alaşehir - Foça - İzmir - Efes (1-12 mor yol) (harita-09).
 |
| (harita-09) Anadolu Selçukluları Devleti 9 güzergâhı (1-12 mor yol). (kaynak: Güncel,2010:134 | harita: HKK,2026) |
10) a. Trabzon - Sivas - Malatya - Bağdat.
b. Trabzon - Sivas - Malatya - Antep - Halep.
11) a. Sinop - Vezirköprü - Amasya veya
b. Sinop - Vezirköprü - Samsun - Amasya - Sivas - Malatya - Bağdat veya Halep.
12) Halep - Gaziantep - Göynük - Elbistan - Kayseri - Hacıbektaş - Kırşehir - Lalahan – Ankara - Afyon - Kütahya - İstanbul.
13) Antalya - Burdur veya Denizli üzerinden Dinar - Afyon (1, 2-4 yeşil yol, 1, 3-5 siyah yol) (harita-10).
(harita-10) Anadolu Selçukluları Devleti 13 güzergâhı (1, 2-4 yeşil yol, 1,3-5 siyah yol). (kaynak: Güncel,2010:134 | harita: HKK,2026).
4) Ayas - Konya - Lâdik - Ilgın - Akşehir - Çay - Afyon - Kütahya - İstanbul."
DEVAM EDECEK ...
Anadolu yol güzergahları 9: Osmanlı Dönemi Yolları
ÖNCEKİ BLOG >
---
KAYNAKÇA
Acun, H. (2007).
Acun, H. (2007).
Anadolu Selçuklu dönemi kervansarayları, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Baş, A. (1989).
Beylikler dönemi hanları, (Tez no. 7388) [Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi].
Bedirhan, Y. (2016).
Selçuklu Türkiyesi’nde ticaret yolları, limanlar ve pazar yerleri, 11(11), 13-28, Ankara: International Periodical for the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic.
Bektaş, C. (1999).
Selçuklu kervansarayları korunmaları, kullanımları üzerine bir öneri, İstanbul: Yapı Endüstri Merkezi Yayınları.
Doğru, O. (2015).
Varka ile Gülşah minyatürlerinde figür yorumları (Tez no. 396142) [Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi].
Dursun, Ş. (2016).
Anadolu Selçuklu kervansaraylarında süsleme (Tez no. 471168) [Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi].
Dursun, Ş. ve Duran, R. (2018).
Anadolu Selçukluları dönemi Konya ticaret yolları, 128-146, Konya kitabı XI (yay.haz.) Abdulkadir Buluş ve Caner Aarabacı, Konya: Karatay Üniversitesi.
Eravşar, O. (2011).
Anadolu Selçuklu kervansarayları, İstanbul: Doğan Burda Dergı Yayıncılık.
Ergün, D. (2022).
Roma ve Selçuklu dönemi yol güvenliği (Tez no. 836883) [Yüksek Lisans Tezi, Polis Akademisi].
Günel, G. (2010).
Anadolu Selçuklu Dönemi’nde Anadolu’da İpek Yolu - kervansaraylar - köprüler, -(29), 133-146, İstanbul: Kebikeç Dergisi.
Karaca, Ö. (2022).
Selçuklu ve Osmanlı devletleri döneminde yollar, (),1-13, ?: SSRN Electronic Journal.
Özergin, M.K. (1959).
Anadaolu Selçukluları çağında Anadolu yolları (Tez no. ? ) [Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi].
Özergin, M.K. (1965).
Anadolu'da Selçuklu kervansarayları, XV(20), 141-159, İstanbul: İstanbul Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi.
Özmen, Y. (2024).
Prof. Dr. Muammer Kemal Özergin’in hayatı ve eserleri (1930-1986) (Tez no. 884951) [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi].
Telci, A. (2011).
Türkiye'deki ticaret yolları üzerinde bulunan han ve kervansarayların fotogrametrik belgelenmesi ve coğrafi bilgi sistemine entegre edilmesi (Tez No. 286882) [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi]
Tuncer, O.C. (2007).
Anadolu kervan yolları, Ankara: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
Yılmaz, E. (2020).
XII. ve XIII. yüzyıllarda Anadolu’da İpek Yolu, 3(1), 73-84, ?: Journal of Universal History Studies.
