 |
| (resim-01) Eşeğini besleyen adam mozağiyi (yaklaşık VI. yüzyıl). (kaynak: Büyük Saray Mozaikleri Müzesi, İstanbul) |
7. BİZANS (Doğu Roma) İMPARATORLUĞU
Roma İmparatorluğu'nun, "Doğu" ve "Batı" Roma İmparatorluğu olarak ikiye bölünmesi ile, yaklaşık on yüzyıl boyunca, 395-1453 yılları arasında varolan bir devlet idi. Bizim verdiğimiz adala Bizans İmparatorluğu veya Doğu Roma İmparatorluğu, Roma uygarlığının yarattığı tüm katkılar ile yoluna devam etti. Latin, Katalan ve Doğu Roma unsurlarının kimi zaman işbirliği ama kimi zaman savaşları ile geçti ve XI. yüzyıldan sonra ise "TÜRKMENLER" ile süren çatışmaları sonrasında tarih sahnesinden ayrıldı.
Dönemleri ve uygarlıkları hakkında sayısız başarılı çalışma bulunmaktadır.
 |
| (harita-01) Bu harita bir "animasyon GIF" dir ve yaklaşık 379-1453 yılları arasında varlığını sürdüren Doğu Roma İmparatorluğu (Bizans)'nun evrelerini sunmak amacıyla hazırlanmıştır. (kaynak: wikimedia.org) |
BİZANS YOLLARI
Bizans birçok konuda olduğu gibi Roma İmparatorluğu'nun bir devamı, kendisine kalan tüm buluşların ve nerdeyse kültürel sonuçların, güncel deyimle "arayüzlerin" bir devamı olageldi. Ama buna dair tek "istisnayı" yollar oluşturmaktaydı.
Roma topraklarının Batı bölümünde hızlı bir üretim ilşkisi değişimi buna bağlı yeni türden sınıflar oluşmuştu (Marx,1967). Doğu bölümünde ise İmparatorluk başkenti ve bir iki kültürel aktarım dışında pek de değişiklik olmamıştı. Yollar yeni kurulan devletler ve doğal afetler ile bakımsızlık nedeniyle büyük değişimler yaşadı. "... Genel olarak, yol ağı artık genişletilmemiştir. Dahası, yol genişliği de değişmiştir: Birkaç metre genişliğindeki çok sayıda geniş Roma yolu, Bizans döneminde patika ve katır yolu boyutuna kadar daralmıştır. ..." (Külzer,2018:85) Bunun dışında "multi disiplin çalışmalar" sonucu ortaya çıkan doğa olayları da dikkat çekicidir. "... Özellikle Hermos (Gediz Çayı), Kaӱstrios (Küçük Menderes) veya Maiandros (Büyük Menderes Nehri) gibi büyük nehirlerin yataklarının kayması [da] önemlidir, ancak bataklıkların ve diğer yol engellerinin varlığı da önemlidir. ..." (Külzer,2018:85).
Barrington Atlas of the Greek and Roman World [Yunan ve Roma Dünyası Barrington Atlası], Richard Talbert [1] tarafından 2000 yılında yayınlandı. Bu eser Bizans yol ağının ilgi çekici bir resmini gösterir ve başlangıç niteliğinde bir rehber sunar (Talbert,2000) (resim-02).
 |
| (resim-02) Barrington Atlas of the Greek and Roman World'ün kapak fotoğrafı. (kaynak: Princeton University Press) |
Bizans "varsayımsal" güzergâhlarını, 2018 yılında Külzer'in yazdığı bir makaleden yararlanarak yaptım (Külzer,2018:83-95). Buna göre Batı Anadolu'daki Bizans yolları şunlar olmalıdır (harita-02);
 |
| (harita-02) Külzer'in makalesine göre hazırlanmış Batı Anadolu Bizans yol güzergâhları. (kaynak: Külzer,2018:83-95 | harita: HKK,2026) |
1. Abydos (Nara Burnu) 23. Sındırgı2. Dardanos 24. Evciler3. Ilion 25. Daldis4. Alexandria Troas 26. Sardes5. Assos 27. Philadelphia6. Gargara 28. Tripolis7. Antandros 29. Laodikeia8. Adramytteion 30. Hierapolis9. Demircidere 31. Milet10. Theodosiupolis 32. Efessos11. Perperēnē 33. Karabel Geçidi12. Aşağıbey 34. Kemalpaşa13. Trarion 35. Aternaus14. Pergemon 36. Satala15. Gambrion 37. Bageis16. Kamai 38. Hypaipa17. Hermocapelia 39. Temenothyrai18. Apollonis 40, Kadoi19. Thyateira 41. Synaos20. Plateia Petra 42. Germe21. Julia Gordos 43. Darkale22. Dutluca 44. Scamandria
1. Abydos-Aternaus arası yol güzergâhı (kırmızı yol):
Külzer'in makalesine göre 1-14 ve 35 numaralı yerleşmelerden geçen yoldu (kırmızı yol). Bu yol Alexandria Troas (4) üzerinden, Scamandria (44)'ya sapıyor ve Kaz Dağı'nın arkasından Marmara Denizi'ne paralel olarak Kyzikus (Erdek, haritada gösterilmiyor)'a kadar gidiyordu (Köksal,24 Mart 2026).
Yol Assos (5) yerleşmesi sonrasında Adramytteion Körfezi'ne iniyor ve Adramytteion (8) sonrasında dağ yolu ile Pergamon (14)'a kadar ilerliyor idi. Yol Bergama'nın limanı olarak kabul edilen Aternaus (35) sonrasında, bugünkü İzmir üzerinden devam ediyordu (harita-03).
 |
| (harita-03) Abydos-Aternaus arası yol güzergâhı. (kaynak: Külzer,2018:86 | harita: HKK,2026) |
Yazar bu yol güzergâhı ile ilgili olarak şunları yazıyordu: " ... Ege Denizi kıyısındaki bugünkü Ören'den 2. yüzyılda modern Edremit'in yerine taşınan Adramyttion'dan Bergama'ya seyahat etmek için iki seçenek vardı. Bir yol, modern Madra Dağı olan Pindasos Dağı'ndan doğrudan geçerek antik Kytōnion yerleşimini aşıyordu; buradaki araziye erişim hala zordur. Daha uzun ama kullanımı çok daha kolay olan diğer yol ise Ege kıyı şeridini Atarneus şehrine kadar takip ediyordu. Bu bölgede, modern Dikili yakınlarında, yön değiştirip büyük yamaçlar olmadan doğuya, Bergama'nın kalbine doğru ilerliyordu. Seyahatin daha rahat olması, bu kolun Geç Antik Çağ'da daha çok kullanılmasına yardımcı oldu. Bu iki yol arasında bazı yerleşimler belgelenmiştir: modern Aşağıbey köyünün yaklaşık bir kilometre kuzeybatısında, antik Perperēnē'nin geniş bir yerleşimi bulunuyordu; çevresinde Roma döneminde bir bakır madeni de vardı. ... Büyük olasılıkla erken Bizans döneminde yer biraz değiştirildi; Modern Okçular yakınlarında, yaklaşık dört kilometre mesafede yeniden inşa edilen yerleşim yerinin adı Theodosiupolis olarak değiştirildi; 431 yılında zaten Asya piskoposluğunun bir piskoposluğu olarak belgelenmişti. Kuzeybatıya sadece üç kilometre uzaklıkta, Demirci dere köyü yakınlarında başka bir Geç Antik dönem yerleşim yeri vardı. Ayrıca, Aşağıbey'in doğusundaki Sakar kaya tepesinde, Roma köyü Trarion'un yeri bulunuyordu. ... Bu yerleşimlerin madenle birlikte varlığı, en azından geniş kapsamlı Roma yol ağıyla bağlantıyı sağlayan yerel bir yolun varlığını açıkça ortaya koymaktadır. ..." (Külzer,2018:86).
2. Pergamon-Thyateira-Sardes arası yol güzergâhı (haki yeşili yol, kısmen sarı yol, siyah yol):
Yol Bergama'ya gelince 3'e ayrılıyor olmalıydı. Bunlardan ilki yukarıda söz ettyiğimiz sahilden giden yol olmalıydı. Diğer yol, döneminde "önemli bir pazar yeri" olan Thyateira (19)'ya uzanıyordu. Yol Pidasos Dağı boyunca devam ediyor ve bugün Arabacıbozköy (Akhisar/Manisa) diye adlandırılan Kamai (16) üzerinden Thyateira'ya bağlanıyordu (harita-04).
 |
| (harita-04) Pergamon-Thyateira arası yol güzergâhı. (kaynak: Külzer,2018:87 | harita: HKK,2026) |
Bu yol bir başka güzergâh ile de bağlanıyordu ve burası iki ayrı maden ocağı arasından geçiyordu (sarı yol ve siyah yol). Bunlar Germe (42) ve Darkale (43) idi (harita-05).
 |
| (harita-05) Pergamon-Thyateira arası diğer yol güzergâhı. (kaynak: Külzer,2018:87-88 | harita: HKK,2026) |
Bu yol 19, 26-29 arasında devam eden güzergâh idi (sarı yol). Laodikeia (29) dönemin önemli bir tekstil üretim merkezi idi ve bu gelenek hala Denizli'de sürmektedir. Buradan ayrılan yol bir "tapım merkezi" olan Hierapolis (30)'e bağlanıyordu (gri yol) (harita-06).
 |
| (harita-06) Thyateira-Laodikeia arası yol güzergâhı. (kaynak: Külzer,2018:88-89 | harita: HKK,2026) |
Buradan yol Batı Anadolu'daki "3 önemli limana" bağlanıyordu. Bu limanlar Milet (31), Efessos (32) ve İzmir limanları idi (harita-07).
Ayrıca Roma Dönemi yollarını anlattığım blogumda [BURAYA LİNK KONULACAK], Efessos limanı ve alüvyon ile dolarak kullanılmaz hale gelişinden söz etmiştim. Ayrıca bu yol güzergâhı kırmızı yol ile de birleşiyor idi.
 |
| (harita-07) 3 önemli limanın yol güzergâhı. (kaynak: Külzer,2018 | harita: HKK,2026) |
4. Evciler-Efessos arası yol güzergâhı (lacivert yol):
Byük olasılıkla Scamandria (44)'den Kyzikos'a kadar giden yol ya devam ederek veya bir bağlantı ile Theber (Harran) ovasından saparak Balıkesir üzerinden 24-26 ve 38 üzerinden Milet (32) limanına bağlanıyor idi. Bu yol uzun olmasına karşın görece kolaydı, vadilerden geçiyor idi (harita-08).
 |
| (harita-08) Evciler-Efessos arası yol güzergâhı. (kaynak: Külzer,2018 | harita: HKK,2026) |
DEVAM EDECEK ...
Anadolu yol güzergahları 8: Selçuklu Dönemi Yolları
ÖNCEKİ BLOG >
---DİPNOTLAR[1] Richard John Alexander Talbert, 26 Nisan 1947 tarihinde Birleşik Krallık'ta doğan sonra ABD yurttaşlığına geçen, Antik tarihçisi ve dilbilimcidir. Antik Akdeniz dünyasının mekân anlayışı ve coğrafyası konularında çalışmalar yapmıştır ve bu alanda önde gelen bir bilim insanıdır. Bir çok Antik dönem yazarlarını İngilizceye çeviridi ayrıca Roma Senatosu üzerine çalışmalar yaptı. Ama ününü 2010 yılında Cambridge Ünviersitesi'nin yayımladığı Rome's World: The Peutinger Map Reconsidered [Roma'nın Dünyası: Peutinger Haritası'nın yeniden Değerlendirilmesi] kitabı ile edindi (Talbert,2014).
---
KAYNAKÇA
Baskıcı, M.M. (2009).
Bizans döneminde Anadolu iktisadi ve sosyal yapı (900-1261), Ankara: Phoenix Yayınevi.
Demir, F. (2018).
Ortaçağ Anadolusu'nda Denizli ile Konya arasındaki askeri yol güzergâhları (XII. yüzyıl) (Tez No. 541694) [Yüksek Lisans Tezi, Süleyman Demirel Ünversitesi].
Elam, N. (2011).
Bizans Anadolu’sunun ticarî, dinî (hac) ve askerî yol ağı, CIEPO 6. Ara Dönem Sempozyum Bildirileri, İzmir, Türkiye, 14 - 16 Nisan 2011, c.1, 545-564, Uşak: Uşak Üniversitesi.
Eskikurt, A. (2014).
Ortaçağ Anadolu ticaret yolları, -(33), 15-40, Muğla: Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi.
Karakaya, E. (2012).
Bizans döneminde Bağdat Yolu (Üsküdar- İzmit arası), -(20), 87-122, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Sanat Tarihi Enstitüsü Sanat Tarihi Yıllığı.
Kaya, T. (2023).
An overview of Land Routes in Byzantine Anatolia (ca. 4th-7th c. CE), -(8), 47-71, Denizli: Pamukkale Üniversitesi Lycus Dergisi.
Keçiş, M. (2013).
XIII.-XIV. yüzyıl Bizans ve İslam kaynaklarına göre Kuzeybatı Anadolu yol ağları, 77(280), 849-874, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
Köksal, H.K. (24 Mart 2026).
son erişim tarihi: 28 Haziran 2026.
Külzer, A. (2018).
Batı Anadolu’da Geç Antik Çağ ve Bizans dönemi yol ağı: geniş çapta kollara ayrılmış yol sistemine bazı eklemeler, 37(1), 83-95, İzmir: Ege Üniversitesi Sanat Tarihi Dergisi.
Marx, K. (1967).
Kapitalizm-öncesi ekonomi şekilleri : Asya üretim tarzı, antik çağ, feodalite (1.b), (çev.) Mihri Belli, Ankara: Sol Yayınları.
Mercanköşk, Z. (1994).
Ödemiş çevresi Bizans araştırmaları, 12(62-63), 21-27, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Dergisi.
Norwich J.J. (2013.a).
Bizans erken dönem c.1, (çev.) Selen Hırçın Riegel, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Norwich J.J. (2013.b).
Bizans yükseliş dönemi c.2, (çev.) Selen Hırçın Riegel, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Norwich J.J. (2013.c).
Bizans gerileme ve çöküş dönemi c.3, (çev.) Selen Hırçın Riegel, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
Onur, C. (2015).
The network of settlements, churches and roads in the hinterland of Myra in the Byzantine period (Tez no. 433564) [Yüksek Lisans Tezi, Koç Üniversitesi].
Şengül, F. (2022).
Orta Anadolu'da Bizans dönemi Hıristiyan hac yolları, -(7), 11-29, Ankara: Hacı Bayram Veli Ünversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi.
Talbert, R.J.A. (2000).
Barrington Atlas of the Greek and Roman World, Princeton: Princeton University Press.
Talbert, R.J.A. (2014).
Rome's World: The Peutinger Map Reconsidered (2.b), Carolina: University of North Carolina.
Tozan, M. (2017).
Pergamon’un yolları: Antikçağ’dan Bizans’a Bakırçay (Kaikos) Havzası’nın yol sistemi, 32(2), 531-563, İzmir: Ege Üniversitesi Tarih İncelemeleri Dergisi.
