 |
| (resim-01) Boğazkale, Çorum Hattuşa'daki Yerkapı Tüneli. (kaynak: HKK,2022) |
2. HİTİTLER
Hititler’in kökeni
hala tartışmalıdır. Anadolu’nun yerli halkı olmadıkları kesin olan bu kavim, yaklaşık MÖ 2100 yılında, nedenini hala bilemediğimiz bir nedenle Karadeniz'in Kuzey'inden Güney'e doğru göç etmişlerdir. Adlarına Hititler dediğimiz bu halk, Anadolu'ya geldikten sonra Nesi dili konuştular ve kendilerine Nesili dediler.
Bryce'a göre Hititlerin tarihi, Geç Tunç Çağı'nın tümünü kapsar (Bryce,2005). Bu doğrudur zira yaklaşık 450 yıl süren bu MÖ 1650 - MÖ 1200 yıllarını içermektedir. Ve Hititler bu dönem boyunca, bir biçimde Anadolu'ya gelerek Kuzey-Orta Anadolu'yu işgal eden kanton bir devletten (aslında halktan), Kızılırmak kıvrımına yerleşmiş bir krallığa dönüşmüş, Batı Anadolu'nun büyük bir bölümünü, Kuzey Levant'ı ve Yukarı Mezopotamya'nın bazı kısımlarının üzerinde hegemonyalarını geniştirmiş ve bu süre sonunda çökmüştür (Matessi,2021:2).
Cumhuriyet sonrası onlara Etiler dediğimiz bu topluluğun adı, Eski Ahit’ten [1] sonra Hititler olarak anılmaya başlandı. Çek bilim insanı Hrozný [2], bu halkın aslında kendilerine Hititler demediklerini, bu adın Eski Ahit'in çevrisi üzerine yıllar sonra verildiğini, bu halkın ve dolayısı ile devletin merkezinin Neşa olduğunu burasının ise, Hititlerden önceki Kaniş şehri olduğunu kanıtladı.
Büyük olasılıkla kendilerine "kadim" Anadolu halkları gibi ad vermeleri ve Anadolu dillerini kullanmaları, bugün için bilinmeyen "politik bir neden"den kaynaklı olmalı. Zira MÖ 2000-1650 yılları arasında, Anadolu'da Hatti ve Hurri beylikleri egemendi ve Hint-Avrupalı kavimleri de durmaksızın göç ediyorlardı (Çolpan,2008).
Hititler, Kral I.Šuppiluliuma [3] sonrasında, yaklaşık MÖ 1650 yılında bölgede hakimiyet kurdular. Bu dönem ayrıca Asurluların zayıflamaya başlamasıdır. Kurdukları ülke Kızılırmak yayı içinde yer almaktaydı ve Arzawa [4] devleti ile de komşu idi.
Hititler, MÖ 1650-1100
tarihleri arasında devlet olarak egemenliklerini sürdürdüler. Çorum'un 82 km uzağında bulunan ve bugünkü adı Boğazköy denilen yerde Hattuşa (harita-01). Çorum'a 53 km uzaklıkta bulunan ve bugünkü adı Ortaköy olan yerde Şapinuva'yı kurdular. Egemenliği altına aldığı "şehir devletlerini", karmaşık ama onları ayaklandırmayan bir hukuk sistemi ile, beş yüz yıldan çok süren bir süre boyunca yönettiler. Bu süre boyunca yöneticilere önemli yerel yetkiler vererek kendilerine bağlı vasal devletler kurdular. Muazzam bir kültür ve sanat yarattılar.
Ve MÖ XI. yüzyılda "bir anda tarih sahnesinden" çekildiler.
 |
| (harita-01) Hattuşa haritası. (kaynak: Gümüşoğlu ve Soğukoluk,2017:6) |
HİTİT DEVLETİ ve ÜRETİM İLİŞKİSİ
Bugün bulunan çok sayıda kil tablet ve arkeolojik ürün sayesinde, Hititler hakkında geniş bir bilgi donanımına sahibiz. Öncelikle dönem gereği olarak, gelişkin bir tarım uygukadıklarını söylemeliyiz. Un yapmayı iyi bildikleri için ekmek, börek ve pasta ürünleri yapabildiklerini, küçük baş hayvanlardan süt elde ettiklerini, bu süt ile peynir ürettiklerini biliyoruz. Arıcılığı geliştirdiklerini, bağ bozumu yaptıklarını biliyoruz. Özetle, gelişkin bir kent yaşamı kurmuşlardı.
Hititlerin ulus üstü ticari temasları, büyük ölçüde Mezopotamya ile Kilikya kıyılarına doğru oldu. Bu belki de; Asurlulardan devraldıkları ticaret yapma bilgilerine dayanmakta idi. Yapılan ticaret, limanlara doğru yönelmeleri ve yaptıkları madencilik bilgisi muazzam bir boyutta yükselmişti.
Daha önce belirttiğim gibi, yol güzergâhlarının oluşmasında iki etken çok önemlidir. Bunlardan ilki "ordu" diğeri ise "ticaret"tir. Hititler, Asur ticaret yollarını çok iyi biliyorlardı ve bu yolları geliştiriyorlardı. Ayrıca iki yüz yıldır "görece huzur içinde yaşayan" bir coğrafyada "zoru" egemen kılmışlar, "özerk yaşayan" halkları bir biçimde devletine bağlı topraklar haline getirmişlerdi. Bu "zor" yaklaşık dört yüz yıl sürdü.
 |
| (harita-02) Hititler Çağında Anadolu'nun Politik Yapısı. (kaynak: Ünal,2002:104+[5-6] renkli olan bu forma kitap arasına sayfa numarası verilmeden eklenmiştir) |
HİTİT YOL AĞI
Hitit yol güzergâhları daha önce de yazdığım gibi, Asur ticaret yollarının bir devamı idi. Bu yollar daha sonra geliştirilen güzergâhlar ile, örneğin Roma dönemi yolları ile geliştirildiği için, bulmak veya belirlemek bir hayli zordur. Bu bölümü yazar iken 1943 yılında yazılmış olan Garstang'ın bir makalesi ile Erdem'in 2002'de ve Özer'in 2018 de yazdığı tezlerden yararlandım. Ayrıca Sevim'in kitabı da tüm yazı dizisinin oluşmasında etkili olmuştur.
 |
| (harita-03) Garstang'ın makalesindeki Hitit Yol Güzergâhları. (kaynak: Garstang,1943:36 sonrası, makalede haritalara sayfa numarası verilmemiştir.) |
(harita-03) eski bir makaleden verilmiştir ve dolayısı ile yol güzergâhları da tatışmalıdır. Ancak komşu "kent devletleri" hakkında bize bilgi vermektedir. (harita-05) ve sonrası haritalar ise benim aşağıdaki kaynakçada adlarını verdiğim, değişik çalışmalardan yararlanarak yaptığım ve google haritalar üzerine işlediğim "varsayımsal" haritadır.
 |
| (harita-04) Yaklaşık MÖ 2000 yılında kurulan Hitit şehirleri ve Güney'deki şehirlerle olan ilişkileri. (kaynak: Matesi,2021:4) |
1. Hattusaş 16. Tunna (?), Porsuk2. Alaca Höyük 17. Fıraktın3. İnandıktepe 18. Karahöyük, Elbistan4. Sapinuwa, Ortaköy 19. Malitiya, Arslantepe5. Tapikka, Maşat Höyük 20. Kilise Tepe6. Uşaklı Höyük 21. Tekir, Silifke7. Alişar Höyük 22. Yumuktepe, Mersin8. Samuha, Kayalıpınar 23. Tarsa, Tarsus9. Sarissa, Kuşaklı 24. Adaniya, Adana10. Büklükale 25. Sirkeli11. Kalehöyük, Kaman 26. Tatarlı Höyük12. Kültepe, Kaneş 27. Zalwar (?), Tilmen Höyük13. Ovaören 28. Kinet Höyük14. Kınık Höyük, Niğde 29. Oylum Höyük15. Karahöyük, Konya 30. Kargamış
Hititler, büyük olasılıkla Asur ticaret kolonileri tarafından kullanılan yolları devralmışlar belki de geliştirmişlerdi. Bu anlamda üç Güney güzergâhı olmalıdır. Bunlar:
1. Yol (yeşil): Hattuša (Boğazkale), Uşaklı Höyük, Alişar Höyük, Kaniş, Fraktin, Tatarlı Höyük, Kinet Höyük limanı veya Batı'ya yönelerek Sirkeli ve Adaniya (Adana) üzerinden Tarsa (Tarsus)'da bitmeli idi.
2. Yol (turuncu): Hattuša'dan Batı'daki Büklükale'ye yöneliyor ve oradan Güney'e dönerek; Kalehöyük, Ovaören, Kınık Höyük, Tunna (?), Tarsa üzerinden Batı'daki Yumuktepe Höyüğü limanına erişiyordu.
3. Yol (lacivert): Kınık Höyük'den Batı'ya dönmeli ve Kara Hüyük'e uğramalı oradan Güney'e dönerek Kilse Tepe üzerinden Tekir limanına varmalı idi (harita-05).
 |
| (harita-05) Hitit Güney yol güzergâhları. (kaynak:Matesi,2021:4 | harita: HKK,2026) |
Hititlerin başkenti Hattuşa esas alınarak hazırlanan ve Bafra'da biten Kuzey güzergâhı şöyleydi (harita-06):
 |
| (harita-06) Hattuşa - Zalpa arasındaki Kuzey Güzergâhı. (kaynak: Kolağasıoğlu,2009:18-47 | harita: HKK,2026) |
Bu güzergâh Hattuşa (Boğazkale), Arinna (Alacahöyük), Šapinuwa (Ortaköy), Nerik (Oymaağaç), Zalpa (Bafra) üzerinden Karadeniz'e uzanır. Bugünkü Bafra ilçesindeki alüvyon çıkıntı, büyük olasılıkla bir Karadeniz limanı olmalıdır.
Hititlerin başkenti Hattuşa esas alınarak hazırlanan ve İznik'e kadar uzanan Kuzey-Batı güzergâhı ise şöyleydi (harita-07):
 |
| (harita-07) Hattuşa - Nicaea arasındaki Kuzey-Batı Güzergâhı. (kaynak: Deniz Toköz ve Aktüre,2024:316) | harita: HKK,2026) |
Bu güzergâh "varsayımsal" olarak: Hattuşa, Ankyra (Yerköy ?), İnandık (?), Ankuwa (Ankara ?), Gavurkale, Gordion (Polatlı), Pessinus (Ballıhisar), Dorylaeum (Eskişehir), Nicaea (İznik)'dan Batı'ya uzanır. Ancak bu güzergâhın Roma yolları ile karışması nedeniyle, Dorylaeum sonrası yanıltıcı olabilir.
Ege Denizi ile sınırı olmamasına karşın Hititlerin bir de Batı yol güzergâhı vardı. Bu güzergâh net olmamakla beraber şöyle olmalıydı (harita-08):
 |
| (harita-08) Hattuşa - Ephesus arasındaki Batı Güzergâhı. (kaynak:Deniz Toköz ve Aktüre,2024:316) | harita: HKK,2026) |
Hattuša, İnandık, Ankuwa (?), Gavukale, Gordiom, Pessinus, Dorylaeum, ...., Sardes ve Ephesus limanı.
DEVAM EDECEK...
---DİPNOTLAR[1] Eski Ahit, Kitâb-ı Mukaddes'in kaleme alınmış olan ilk kısmına Hristiyanların verdiği addır. 39 bölümden oluş Eski Ahit; Tevrat, Tarihsel Kitaplar, Şiirsel Kitaplar, Peygamberlik Kitapları olarak 4 temel bölüme ayrılır. Kökdendinci Yahudiler bu kitabı okurlar ancak Yeni Ahit'i kabul edilmezler.
[2] Bedřich Hrozný, 1879 ile 1952 yılları arasında yaşamış Çek bilim isanı idi. Hitit dilini deşifre edilmesine katkıda bulundu.[3] I. Şuppiluliuma, yaklaşık MÖ 1344 - MÖ 1322 yılları arasında hüküm süren ilk Hitit kralı olduğu sanılmaktadır. Hükümdarlığı döneminde Hitit devleti en parlak dönemi yaşamıştır.
[4] Arzava, Geç Tunç Çağı'nda Batı Anadolu'da Göller Bölgesi'nden Ege Denizi'ne uzanan kuşakta kurulmuş olan bir devlet idi. Bir Anadolu devletı mi idi yoksa bir "şehirler federasyonu" mu idi bilinmemektedir. Arzava halkı Luvi kökenli idi ve Luvi dili kullanmaktaydı. Yine Hitit belgelerinden yola çıkarak, savaşkan bir halk olduklarını da söyleyebiliriz. MÖ XVII. yüzyıldan sonra da Hititlere bağlı iç işlerinde özerek vasal bir devlet olarak yaşadığı da anlaşılmaktadır.
Hititler gibi tarih sahnesinden çekilişleri; deniz kavimleri göçü veya saldırısı, peş peşe gerçekleşen doğa olayları ya da demirin ergitilme sıcaklığının bulunup Çağın değişmesi gibi bir dizi "felaket kuramlarına" dayandırılmaktadır. Ege kentleri (Arzava kentleri) harabeye dönüşmüş, insanlar iç bölgelere kaçmışlardır. Bazı tarihçiler ise MÖ V. yüzyılda ortaya çıkan Lidya Devleti'nin, Arzava’nın devamı olduğu görüşündedirler.
KAYNAKÇA
Akyıldız, E. (1987).
Taş Çağı’ndan Osmanlı’ya Anadolu (2.b), İstanbul: Milliyet Yayınları.
Alp, S. (1977).
Hitit kenti Hanhana'nın yeri, 41(164), 649-652, Ankara: Türk Tarih Kurumu Belleten.
Alp, S. (2001).
Hitit Çağında Anadolu : çivi yazılı ve hiyeroglif yazılı kaynaklar, Ankara: TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları.
Ay, Ş. (2010).
Kadeş Savaşına katılan Batı Anadolulu kavimler ve bunların Anadolu tarihindeki yeri (Tez no. 253192) [Doktora Tezi, Kocatepe Üniversitesi].
Brandau, B. ve Schickert, H. (2021).
Hititler bilinmeyen bir dünya imparatorluğu (6.b), (çev.) Nazife Mertoğlu, İstanbul: Akılçelen Kitaplar.
Bryce, T. (2003).
Hitit dünyasında yaşam ve toplum, (çev.) Müfit Günay, Ankara: Dost Kitabevi.
Bryce, T. (2005).
The Kingdom of the Hittites (new edition), New York: Oxford University Press.
Bryce, T. (2020).
Hititler : Anadolu savaşçıları, (çev.) Ülke Evrim Uysal, İstanbul: Kronik Kitap.
Bryce, T. (2023).
Hitit krallığı, (çev.) İrem Kutluk, İstanbul: Alfa Basım Yayım.
Bilgin, O. (2021).
Hitit Devleti'nin Batı Anadolu ile yapılan antlaşmaları (Tez no. 693150) [Yüksek Lisans Tezi, Eren Üniversitesi].
Bulut, S. (2008).
Batı Anadolu, Ege Adaları ve kıta Yunanistan’da ele geçen Hitit kökenli-etkili eserler (Tez no. 693150) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi].
Cantürk, C. (2007).
Pers istilasına kadar İlk Çağ Anadolu uygarlıklarında devlet ve yönetim (Tez no. 220967) [Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi].
Çakmak, D. (2012).
Hitit İmparatorluğu'nun toplumsal ve iktisadi yapısı, İstanbul: Libra Kitap.
Çilingir, S. (2011).
Hitit tapınak kentleri (Tez no. 753583) [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi].
Çolpan, N. (2008).
Hititlerin Anadolu’ya göçü ve çevre kültürlerle etkileşimi (Tez no. 219007) [Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi].
Demiel, E. (2010[2]).
Hitit yürüyüş parkurları, Çorum: TC Çorum Valiliği.
Doğan Alparslan, M. (2020).
Hitit İmparatorluğu’nda ticaret, ekonomi ve Anadolu’daki yol ağı, Uluslararası Sempozyum Bildirileri PISIDIA ARAŞTIRMALARI II Pisidia ve Yakın Çevresinde Üretim, Ticaret ve Ekonomi 31 Ekim - 3 Kasım 2018, (yay.haz) Ahmet Mörel, Gülcan Kaşka, Hüseyin Köker, Mehmet Kaşka, Murat Fırat ve Salih Okan Akgönül, Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi Yayınları.
Draga, M. (1992).
Hitit sanatı, İstanbul: Akbank Kültür ve Sanat Kitapları.
Erdem, A.Ü. (2002).
Geç Tunç Çağ'da Doğu Akdeniz ticaret yolları (Tez No. 125248) [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi].
Erdoğdu, M. (2022).
Kayseri'de ve Kayseri Arkeoloji Müzesindeki Hitit Dönemine ait eserler, Kayseri: Kayseri Büyükşehir Belediyesi Kültür Yayınları.
Forlanini, M. (2014).
How to infer Ancient roads and itineraries from heterogeneous Hittite texts: the case of the Cilician (Kizzuwatnean) road system, -(10), 1-34, Venedik: Università Ca’Foscari Venezia KASKAL Rivista di storia, ambienti e culture del Vicino Oriente Antico.
Garstang, J. (1943).
Hittite military roads in Asia Minor:a study in imperial strategy with a map, 47(1), 35-62, New York: American Journal of Archaeology.
Gerçek, S. (2014).
Hitit Devleti’nin Batı Anadolu ile siyasi ilişkilerinde mektupların önemi (Tez no. 350691) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi].
Gümüşoğlu, S. ve Soğukoluk, T. (2017).
İlkler İmparatorluğu’nun başkenti Hattuşa, Çorum: Boğazkale Kaymakamlığı.
Herodotos, -. (1904).
The histories of Herodotus, (çev.) Henry Gary, New York: D. Appleton.
Heredotus, -. (2012).
Tarih (8.b), (çev.) Müntekim Ökmen, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Kıvrak, H.U. (2019).
Arkeolojik veriler ışığında Geç Tunç Çağı’nda Orta Anadolu–Batı Anadolu ilişkileri (Tez no. 547515) [Yüksek Lisans Tezi, Hacı Bayram Veli Üniversitesi].
Kolağasıoğlu, M.S. (2009).
Hitit çağında Orta Karadeniz Bölgesi (Tez No. 234917) [Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi].
Köse, B. (2019).
Hitit Krallığı’nın İç Kuzeybatı Anadolu yayılımı (Tez no. 560733) [Yüksek Lisans Tezi, Şeyh Edebali Üniversitesi].
Macqueen, J.G. (1986).
The Hittites and their contemporariesin Asia Minor (revised and enlarged edition), New York: Thames and Hudson.
Macqueen, J.G. (2022).
Hititler ve Hitit çağında Anadolu (6.b), (çev.) Esra Davutoğlu, Ankara: Akılçelen Kitaplar.
Maner, Ç. (2009).
Tarih canavarı Hititler : bir anadolu uygarlığı, İstanbul: Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
Matessi, A. (2021).
The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE), 62(1), 1-20, ?: Journal of Anthropological Archaeology.
Özer, C. (2018).
Orta Anadolu’daki Hitit yollarının siyasi ve dinî merkezlerle olan bağlantısı (Tez no. 492354) [Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi].
Özkan, S. (2012).
Hitit kenti HARzivana’nın yeri hakkında, -(11), 300-308, Çorum: Türk Eskiçağ Bilimleri Enstitüsü COLLOQUIUM ANATOLICUM Dergisi.
Reyhan, E. (2017).
Hitit Devleti'nde siyaset ve yönetim direktif, yemin ve sadakat, Ankara: Bilgin Kültür Sanat Yayınları.
Savaş, S.Ö. (1997).
Birkaç Hitit kentinin lokalizasyonu hakkında, 3(1), 269-289, Ankara: Archivum Anatolicum-Anadolu Arşivleri.
Seviğ, E. (2009).
Eskiçağ'da Anadolu ekonomisi (Tez no. 239927) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi].
Sevin, V. (2024).
Anadolu'nun tarihi coğrafyası I (6.b), Ankara: AKDTYK Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Sir Gavaz, Ö. (2018).
Çankırı-Çorum-Amasya hattı üzerindeki Hitit yerleşimlerinin lokalizasyon sorunlarıyla ilgili genel bir değerlendirme, 11(2), 1251-1264, Çorum: Hitit Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi.
Stone, D. (2023).
The Hittites : lost civilization, Londra: Reaktion Books Ltd.
Tiro, A.O. (2011).
İ.Ö. ikinci bin yılın ikinci yarısında Hitit – Batı Anadolu ilişkileri bölgenin etnik ve siyasi yapısı hakkında kaynaklara ve yayınlara genel bir bakış (Tez no. 312519) [Yüksek Lisans Tezi, Adnan Menderes Üniversitesi].
Deniz Toköz, Ö. ve Aktüre, Z. (2024).
The Eastern limes observations towards a sustainable nomination strategy for the Anatolian Frontier, (yay.haz.) H. van Enckevort, M. Driessen, E. Graafstal, T. Hazenberg, T. Ivleva ve C. van Driel-Murray, Current Approaches to Roman Frontiers. Proceedings of the 25th International Congress of Roman Frontier Studies 1, Leiden: Sidestone Press.
Ünal, A. (1981).
Hitit Kenti Ankuwa'nın tarihçesi ve lokalizasyonu hakkında, 45(180), 433-455, Ankara:Türk Tarih Kurumu Belleten.
Ünal, A . (2002).
Hititler devrinde Anadolu I, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Ünal, A . (2003).
Hititler devrinde Anadolu II, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Yaman Bülbül, P. (2006).
Hitit dönemi Anadolu coğrafyası (Tez no. 187780) [Yüksek Lisans Tezi, Kocatepe Üniversitesi].
Yanar, U. (2004).
Boğazköy çivi yazılı metinlerinde geçen eski Hitit devri yerleşim yerleri hakkında elde edilen bilgiler (Tez No. 141343) [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi].
