İki hafatadır; günümüzden yaklaşık "131 yıl" öncesindeki Ayvalık Adaları'nı, Alibey Adalı öğretmen ve tarihçi Efstratios I. Drakos'un, Tα Μικρασιανα η αι Εκατονησοι tανιν Μοσχονησια τ.1 (1895) adlı kitabı ile anlatmaktayım (Köksal,24 Ağustos 2026). Bugüne kadar "Por(d)oselini" ve "Nisos" adalarını çevirmeye çalıştım (Köksal,5 Ekim 2026;Köksal,12 Ekim 2026). Biz bugün bu adalara sırasıyla Büyük Maden Adası ve Alibey (Cunda) Adası diyoruz.
Bugün Drakos'un aynı kitabında yer alan diğer 25 adet adayı yazmaya çalıştım.
Helenceyi, beyin ameliyatımdan sonrasında, "tek değerli organımın körelmesin" diye öğrenmeye çalışmıştım. Aynı günlerde Osmanlıcayı da öğrenmeye çalışıyordum. Helence çeviri işinin çok iyi bir "dil alt yapısı istediği" ve dolayısı ile "benim yaptığım kadar kolay olmayan" bir uğraş olduğunu da biliyorum ve bu mesleği seçen tüm arkadaşlarıma büyük saygı duyduğumu söylemek istiyorum. Ama üzerinden "bunca yıl geçtiği halde" ve "bu toprakları" anlatan satırlar gözden kaçınca (veya belki de ben abartıyorumdur, bunlarla uğraşan arkadaşlar vardır ve bu işin zamanı erken diye düşünüyorlardır), zamanda hızla ilerleyince "daha fazla dayanamadım" [1].
İyi okumalar.
-- * --
"GENEL GÖRÜNÜMMOSKONISYANIN YÜZ ADALARI HAKKINDAAsya ve Lesvos adaları arasındaki boğaz boyunca, Adramyttium Körfezi'nin güney girişinde, buranın en önemli takımadaları olan Moschonisya adlı küçük takımadalar yer almaktadır, Strabon'un dediği gibi yaklaşık yirmi, Timosthenes'in dediği gibi kırk [adet] değil, yirmi yedi [adet] adadan oluşmaktadır .... Bunların en büyüğü ve en güzeli, geçmişte olduğu gibi bugün de hâlâ yerleşim yeri olarak kullanılmaktadır, ancak hepsinin kendi adı vardır ve antik çağda genellikle Ekatónisya, daha sonra Apollonónisya ve Attika [Atina] lehçesi ile Apollonisoi ve şu anda da Moschonisya olarak adlandırıldı.Moschonisya'nın ilgi çeken adı, modern gezginler ve topograflar tarafından çeşitli şekillerde yorumlanmıştır. M.D. Raffenelos ... bu adın, orada yetişen aromatik bitkileri vurgulamak için yerli halk tarafından verildiğini söyler. Carlos Texieros, modern zamanlarda bu sisteme buzağı adaları denildiğini ve eski sakinlerinin sikkelerinde öküz başlarının bulunduğunu söylüyor. Konstantinos Frearitis'e göre ..., yüzyıllar önce Türklerin amirali, o zamanlar ıssız ve tenha olan [bu] adaya ayak basmış ve [adanın] güzelliğine hayran kalarak orada yaşamak istemiş, geçmişte adı kötüye çıkan ilk yerleşimci Moschos adında bir korsan imiş; onu yakalayıp arkadaşları ve ailesiyle birlikte [bu] adalara yerleşmişti. O günden itibaren [bu] adaya Moschonisos, takımadalara ise Moschonisya adı verildi. Chariklia Stavridou da aynı görüşte, ancak bu korsanın Olimpos veya Mani'den [2] olduğunu ekliyor .... Ancak ben, bir süre Samos'ta bu şekilde ikamet eden Amiral Kılıç Ali'nin bu kişi olduğunu düşünmekteyim [3]. Geórgios Earinós ... Ada'nın ve Maschakómi [Makaroni Çiftliği?] [adlı] yerin, günümüzde Asya kıtasındaki Gömeç olarak adlandırılan [ve] Konstantinopolis'in [İstanbul'un] fethinden önce veya az sonrasındaki belgelerle değerlendirildiğinde, piskoposunun adı olan Moschonision'un, adanın ve takımadaların adı olarak adlandırıldığını belirtmektedir. Bazıları ise ... adaya bu ismin verilmesinin nedeninin, Pordoselinis isminin kötü şöhretinden kaçınmak [için] olduğunu söylüyor. Bölge sakinleri, vatanlarının adının mecazi olarak ünlü ve tükenmez bir su kaynağından ve Móschou adlı büyük adanın güneybatısında bulunan bir yerden geldiği görüşündeler; ancak bu yere çok yakın, Móschou'un ötesinde bol su kaynağına sahip [ve] bölgenin su kaynakları olan başka adalar da bulunmaktadır. - Amiral Karaali, filodan aldığı birçok fıçıyı Móschou'da su temini için bırakmıştı, bu yüzden Eressos'taki felaketi duyup Hellespont [Çanakkale Boğazı] kalelerine kaçtı ... -. Antik tarihçiler ve coğrafyacılar ise bu adaların adı konusunda farklı bir düşüncelere sahiptirler. Herodotos ... onlara Ekatónlar diyor ve Sicilyalı Diédoros ... Ekatónlar diye adlandırıldığından bahsediyor, yalnız Strabon ... bu adı taşıyan halktan [dolayı] değil, ayrıntılı olarak Ekatón adaları diyor. Çünkü Epir kıyıslarında Apollon ve Ekátou'a [Hektor'a] [aynı anda] tapınılmaktadır. Hektor merhametli, şefkatli, büyük lütuf sahibi anlamına gelir. Coğrafyacıdan sonra, Hekatonisos'un adı konusunda Bizanslı Eustathius da aynı görüşü paylaşıyor, Stephanos'a [göre de] öyle. Osmanlılar Moschonisia'yı her zaman Gün adası, yani gün ışığı adaları, başka bir deyişle Apollonisya olarak adlandırmış ve yazmışlardır.Büyük adanın çevresinde Hekatonisya Adaları'nın tamamı yer alır; bunlar şunlardır:
A) Güneydeki iki tanedir.
a) Prodromos; bu alçak ada, büyük limanın içinde ve önünde [bulunur], karşısında ise Bizans kalesi olarak bilinen Moschonisia şehri yer almaktadır. Adada aynı adı taşıyan bir manastır günümüze kadar ulaşmıştır ve bu manastır, deniz hamamları ve büyülü konumu sayesinde çevredeki halk için önemli bir kaplıca merkeziydi. Bu adada, Helen donanmasının kaptanları, 1821 olayları ardından Kidonya ve Moskonisya şehirlerini nasıl kurtaracakları konusunda bir konsey düzenlediler [4].b) Güneyde ve büyük limanın içinde yer alan Nisopoula, Keratoideis adında derin bir koy oluşturur; bu koya Türkler, 26 Kasım 1807'de Kidonya'da [Ayvalık'ta] öldürülen Kiopolitoslu Aziz Georgios'un cesetini koymuşlardı [5].
B) Kuzeydoğudaki takım adalar oniki tanedir.a) Krommydonision, Nasiotanların antik şehrinin karşısındadır ve bazıları ... bunun Poroselini olduğunu ve yerleşim izi görmedikleri için doğal değişimlere uğradıklarını düşünmüştür. Güneyinde, sahilde Artemis'e adanmış yıkık bir sunak bulunmaktadır. Adalıların yakınlardaki Ege bölgeleriyle olan çıkarları nedeniyle, 1817'de adayı dört yüz yetmiş metreden fazla uzunlukta bir taş köprüyle anakaraya bağladılar. Genellikle feribot olarak bilinen yüzer bir köprü, batı boğazını Dolapi veya Kleidi olarak adlandırılan daha büyük adaya bağlar; bu ada modern tarihte ünlendi, ancak arkeologlar tarafından yanlışlıkla Poron Selenis olarak adlandırılmıştır. Burası aynı zamanda tarıma elverişli ve üçüncü adadır [6].
b) Seferi; yeni şehrin kuzey kanadının karşısında yer alan dört koylu bir adadır [7].
c) Kodon veya Kontos adası, engebeli, kayalık ama aynı zamanda ekilebilir bir adadır [8].
d) Kopanos, Kodonos'un doğusunda yer alır ve yeniden yapılanmadan ... önce Psarri'den buraya taşınmak amacıyla Psarrian Kotsiades tarafından baş amiral Chosretis Topalis'ten satın alınmıştır. Eskiden burada bir tuz madeni vardı ve tepesinde [de] bir su deposu bulunan terk edilmiş bir kilise bulunuyordu [9].
e) Kalamaki, küçük ama yeşil bir adadır; ada sakinleri vampire dönüştüğüne inandıkları ölülerin kemiklerini buraya atıyorlardı [10].
f) Petroúsion [11].
g) Sklavonision, her ikisi de kayalıktır [12].
h) Yaygın olarak Gümüşlü olarak bilinen Argyronisos, adını zeytin ağaçlarıyla kaplı verimli topraklarından almıştır ve yılda binden fazla stater [bir Helen para birimi] zeytinyağı üretmektedir; çevresi yaklaşık iki saatlik yürüyüş mesafesindedir ve güneyinde birkaç zeytinlik bulunur; Mysia'ya çok yakındır ve hatta eski adıyla Theodosiopolis [olan] Koryphantis şehrinin karşısındadır [13].
ı) Daskaleió [14].
j) Pateritsa Körfezi'nde aynı adı taşıyan bir manastırı bulunan Agios George, 1821'deki yıkımdan kurtulan tek ada olmuş ve ada sakinlerinden yetmiş üçünün canı kurtarılmıştır [15].
k) Agios Nikolaos, söz konusu koyda yer alan ve terk edilmiş bir kiliseye sahip küçük bir adacık [16].
l) Genellikle Oulia olarak bilinen Julia, büyük adanın kuzeydoğusunda yer alır ve dördüncü en önemli yerdir ve kodekste hem Oulia hem de Megalonnisi olarak adlandırılan Aziz Demetrius manastırının mülküdür. Belki de Poroseliniler, sikkelerinde de adı geçen Sebaste'li Julia'dan sonra bu ismi vermişlerdir ... [17].
C) Batı takım adaları oniki tanedir.a) Gymnós, aslında bir ağaçtan başka bir şey yoktur ve bu bu özelliğinden dolayı da taşıdığı ismi almıştır. Bu bölge, ... Konstantinople'e yetecek kadar tahıl üretiyor ve güney kıyısında otuz toprak sahibine ait kulübe bulunuyor. Yakındaki kalıntılardan ve Kastri adı verilen tepede bulunan duvar izlerinden anlaşıldığı üzere, bu yerleşim yerinin Orta Çağ kent bölgesinde var olduğu anlaşılıyor. Çevresi iki saat uzunluğunda olan bu ada, diğer adalar gibi güneyde yer almaktadır [ve] karşısında, Asya kıyısında Sarmısak adında bir taş ocağı ve bir tuz madeni bulunmaktadır. Sanki bir aynada yansımış gibi, Moschonisialıların şehri bu adadan görülebilir. Adanın güneydoğu ucunda bir deniz feneri bulunuyor [18].
b) Pera Mosgos, bu iki tepeli adacığın topraklarının yarısı ekilebilir arazidir. Güney tepesinin doğu eteğinde, dik kayalıkların yakınında bir su kaynağı bulunur; su kıtlığı zamanlarında kayıkçılar bu suyu şehrin içinde satarlardı; Fransız gezginlerin ve denizcilerin isimleri de kayalara yazılmış olarak korunmuştur [19].
c) Leia alçak bir ada ama son derece verimlidir ve bin beş yüz kileden [20] fazla miktarda buğday üretiyor [21].
d) Kalamos verimli ve engebeli bir adadır [22] .
e) Kalamaki, küçük bir adacık [23].
f) Pláti [24].
g) Agialonisi [25].
h) Pelagonisi'de bu üç adaya Platsa veya Poulakia adaları denir ve küçük olanlarına da tohum ekilir [26].ı) Leios; Taliani limanının ağzından yaklaşık üç deniz mili uzaklıkta, ancak burası alçak, ağaçsız ve kuru bir yerdir. Asya ve Lesvos adaları arasındaki boğazda ara nokta olması ve bitişiğindeki resifler ve kayalıklar nedeniyle, deniz feneri şirketi bu deniz fenerine 1863'ten beri sahiptir. On iki mil mesafeden görülebilen, dördüncü dereceden diyoptriye sahip ve altmış metre ışık yüksekliğinde beyaz ve sabit bir ışığa sahiptir [27].
i) Nisopoúla, Leioú halkındandır. Bazıları, Lesvos'a yakın olan ve sayıları [da] beş olan Hekatonisos ve Lefkas'ın çokluğu arasına şunları da dahil etmek isterler: Mavronisi, Volos, Panagia, Milos ve Aspronisi; bunlardan Pliny ... tarafından bahsedilmiştir ve özellikle bunlardan birine Kydonia denmiştir, çünkü bir sıcak su kaynağı vardı. Yıllar önce buralar Levendoglou adında Lesvoslu bir aile tarafından yönetiliyordu. Ancak bazıları, Timosthenes'in haklı olduğunu kanıtlamak istercesine, adaların yanı sıra kayalıkları ve resifleri de listelemişlerdir; ben ise antik kentin kuzeyinde yer alan Kokkinonisi resifini listeye dahil etmedim.
k) Adiávatos, Porosellini yakınlarında bulunan çimenli bir adadır. Pera Moschon'dan Porosellini'ye kadar olan deniz, Diaport olarak adlandırılır ve eşsiz bir manzara sunar; özellikle kuzeydoğu kısmı benzersizdir [28].
l) Poroselini [29]. 5 Ekim 2026 gününde bununla ilgili blog yayımlandı.
m) Nísos [30]. 12 Ekim 2026 gününde bununla ilgili blog yayımlandı. ..:" (Drakos,1985:3-38)
---DİPNOT[1] Fakültede idik. Bazı arkadaşlar benim "yanlış ve geri şeyler" düşündüğümü, "çok konuşup hiç bir şey söylemediğimi" ve "eylem kaçkını" olduğumu düşünmüş ve benim gibi bir kaç kişi için "özel sayı" bile çıkartmışlardı. O günlerde bir arkadaşım (ki o günlerden kalan ve hala benimle görüşen bir iki arkadaştan biridir) bana demişti ki: "Usta sen erken öten bir horozsun!". O arkadaşlardan çoğu "mahalle değiştirdi". Ben ise hala "bir naylon poşete sığan hayatımla ve kalın kafamla" birlikte zaman geçirmeye devam ediyorum. İşte bir "erken öten horoz" olarak, Efstratios I. Drakos'un, Tα Μικρασιανα η αι Εκατονησοι tανιν Μοσχονησια τ.1 (1895) adlı kitabı satırlarındaki Ayvalık'ı okurla paylaşmak istedim.[2] Olimpos ve Mani, Osmanlı egemenliği döneminde Yunan korsanlarının, deniz haydutlarının ve hırsızlarının en ünlü sığınak ve üslerinden ikisiydi.[3] Metindeki haliyle “Amiral Kılıç Ali” ya da Kılıç Ali Paşa (Uluç Ali Reis), Osmanlı'nın önde gelen Kapudan Paşa'sı idi. 1519 yılında Giovanni Dionigi Galeni adıyla Napoli Krallığı'ndaki Calabria'da doğdu. Babası Birno Galeni ve annesi Pippa de Cicco'dur. 29 Nisan 1536 yılında Barbaros Hayreddin'nin yardımcısı Ali Ahmed tarafından esir alındı ve kadırgasında köle olarak hizmet etti. Uzun yıllar forsa olarak gemilerde hizmet verdi. Daha sonra Müslüman oldu ve özgürlüğünü kazandı. Ali adını aldı ve Arap olmayan korsanlara verilen Uluç namı ile de anılmaya başlandı. 1565 yılında İzmir sancakbeyi, 1568 yılında ise Cezayir beylerbeyliği oldu. 7 Ekim 1571 tarihinde gerçekleşen İnebahtı Deniz Savaşı sırasında gösterdiği başarı sonrasında, 1571 ile 1587 yılları arasında kaptan-ı derya olarak görev yaptı. Karısının adı Selime Hatun'du ve hiç çocukları olmamıştır. 25 Haziran 1587 günü ölmüştür.[4] Bugün bizim "Tavuk Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Aya Yani, Kilise, Dalyan, Taliani, St Yoannis, St Ioannis, Agiou Ioanni, Ayos Yannis Prodromos, Agios Ioannis, Ai Giannis, Prodromos, Prodromo, Vrachonisída Ágios Ioánnis, Άγιος Ιωάννης, Αϊ Γιάννης, Πρόδρομος, Πρόδρομο, Τάλιανος adı da verilmektedir.[5][6] Bugün bizim "Lale Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Dolap, Soğan, Krommydonisi, Kromidonisi, Kromydonisi, Kremydonisi, Kromido, Κρομμύδονησι, Κρομμυδονήσι, Κρεμμυδόνησο, Κρεμμύδι, Κρομμύδι, Ντουλάπι adı da verilmektedir.[7] Bugün bizim "Hasır Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Sefil, Seferi, Sefiri, Zefyri, Nisída Zefýri, Misia, Haşır, Σεφέρι, Ζεφύρι adı da verilmektedir.[8] Bugün bizim "Kutu Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Küçük Karaada, Karaada, Kara Ada, Kara, Balkan, Tavşan, Kodon, Nisída Kódon, Kudho, Kouda, Kondu, Kontou, Κοντού, Kodonas, Koudouna, Κώδωνας, Κουδούνα adı da verilmektedir.[9] Bugün bizim "Akoğlu Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Armutçuk, Kedi, Kopano, Kópanos, Vrachonisída, Κόπανος, Κόπανο adı da verilmektedir.[10][11] Bugün bizim "Taş Ada" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Kayabaşı Adası, Petro, Petrusi, Petrousi, Petrusa, Petrousa, Petroutzio, Πετρούσα, Πετρούσι, Πετρούτζιο adı da verilmektedir.[12] Bugün bizim "Gizli Ada" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Kör Taşlar, Sklavonisi, Σκλαβονήσι adı da verilmektedir.[13] Bugün bizim "Çiçek Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Gümüşlü, Argistra, Argistri, Angistri, Argyronisos, Argyroniso, Nisída Argyrónisos, Αγκίστρι, Αργυρόνησο, Αγκίστρι, Γκιουμουσλί adı da verilmektedir.[14] Bugün bizim "Mırmırcalar" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: İkiz Kayalar Mırmırcılar, Mırmırca, Vráchoi Daskaleió, βράχοι Δασκαλειό adı da verilmektedir.[15][16] Bugün bizim "Kumru Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Nisopula, Nisopoula, Ayos Nikolas, Aya Nikolas, Agios Nikolaos, Vrachonisída Ágios Geórgios, Νησοπούλα, Άγιος Νικόλας adı da verilmektedir.[17] Bugün bizim "Kaşık Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Kız Adası, Ulya, Oulia, Ioulia, Nisída Ouliá, Ουλιά, Ούλια, Ιουλία adı da verilmektedir.[18] Bugün bizim "Çıplak Ada" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Chalkis, Halkis, Yimno, Cimno, Gymno, Χαλκίς, Γυμνό, Γδυμνό adı da verilmektedir.[19] Bugün bizim "Pınar Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Kılavuz, Klavuz, Mosko, Mosko Pulo, Moschopoulo, Moschopoula, Moshopoula, Moshopula, Pera Moschos, Pera Moskos, Pera Moshos, Pera Moscho, Nisída Moschópoulo, Nisída Péra Móschos, Μοσχόπουλο, Πέρα Μόσχος, Πέρα Μόσχο, Πέρα Μόσκος adı da verilmektedir.[20] Kile, Osmanlı döneminde ve Anadolu'nun bazı bölgelerinde tahılları ölçmek için kullanılan geleneksel bir hacim ve ağırlık ölçü birimidir. 1 kile = 20 okka = 25.65 kg dur. Burada yaklaşık 38.475 kg. buğdaydan bahsedilmiştir.[21] Bugün bizim "Poyraz Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: İncirli, Yellice, Leyah, Lia, Leia, Leiah, Licha, Liha, Leio, Leios, Lygia, Nisída Leiá, Nisída Lícha, Λεια, Λειά, Λειὰ, Λίχα, Λείος, Λειό, Λυγιὰ, Λυγιά adı da verilmektedir.[22] Bugün bizim "Kamış Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Kara Ada, Kamışada, Kalınada, Akvaryum, Karaada, Kalamos, Kalamo, Nisída Kálamos, Κάλαμος adı da verilmektedir.[23] Bugün bizim "Yuvarlak Ada" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Melina, Kalamaki, Kalamopulo, Kalamo Pulo, Vrachonisída Kalamáki, Vrachonisída Kalamópoulo, Καλαμόπουλο, Καλαμάκι adı da verilmektedir.[24] Bugün bizim "Taşlı" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Klavo, Plati, Vrachonisída Pláti, Πλάτη adı da verilmektedir.[25][26] Bugün bizim "Yelken Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Pelagonisi, Vrachonisída Pelagonísi, Πελαγονήσι adı da verilmektedir.[27] Bugün bizim "Poyraz Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: İncirli, Yellice, Leyah, Lia, Leia, Leiah, Licha, Liha, Leio, Leios, Lygia, Nisída Leiá, Nisída Lícha, Λεια, Λειά, Λειὰ, Λίχα, Λείος, Λειό, Λυγιὰ, Λυγιά adı da verilmektedir.[28] Bugün bizim "Küçük Maden Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Adiabatoz, Adiavatos, Adiavato, Nisída Adiávatos, Αδιάβατος, Αδιάβατο adı da verilmektedir.[29] Bugün bizim "Büyük Maden Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Pirgos, Pirgo, Pyrgos, Nisída Pýrgos, Pyrgo, Maden, Pordoselene, Pordoselini, Poroselene, Poroselini, Πύργος, Πύργο, Πορδοσελήνη, Ποροσελήνη adı da verilmektedir.[30] Bugün bizim "Alibey (Cunda) Adası" adını verdiğimiz adadan bahsedilmektedir. Adaya ayrıca: Yunda, Yund, Moshonisi, Moschonisi, Moschonisos, Moskonisi, Moshinos, Nasos, Nesos, Apolloniso, Μοσχονήσι, Μοσχόνησος, Εκατονήσι, Εκατόνησο, Νάσος, Τζούντα, Αλήμπεη, Απολλόνησο adı da verilmektedir.
---
KAYNAKÇA
Drakos, E.I. (1895).
Μικρασιαναί πραγματείαι ιστορικαί και τοπογραφικαί, Atina: (yay. y.).
Köksal, H. K. (24 Ağustos 2026).
son erişim tarihi: 4 Ekim 2026.
Köksal, H. K. (5 Ekim 2026).
son erişim tarihi: 9 Ekim 2026.
Köksal, H. K. (12 Ekim 2026).
son erişim tarihi: 12 Ekim 2026.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder