 |
| (resim-01) Mimar Emmanouil Kouna tarafından tamamlananan Agios Nikholas Kilisesi. (kaynak: Psarros,2017:247 | fotoğraf: E. Parascho,1952) |
Mimar Kouna hakkında yazılan bir yazının, bir başkası tarafından yazılmasını ve benim de o yazıyı okumamı çok isterdim. Yani "kuruluş gayeleri" meslek öğretmek kadar, bilimsel araştırmalar da yapmak olan, çeyrek yüzyıl sonra sanırım, her köyde olmasa bile her kasabada bir tane kurulan binaların sayısı "ikiyüzü geçtiği" ya da her geçen gün daha da "sefil bir hal alan Oda"nın bir çalışmasında, bir "Osmanlı mimarı hakkında araştırma yapmayacak da ne yapacak allahsen" falan diyerek bekliyordum 2015 yılından bu yana...
Bu eleştiri aynı zamanda kendime de tabi ki...
Sanırım 2018 yılıydı... Sayın Melin ve sayın Müslüm ile ASKEV Yayınları'ndan çıkacak ilk kitap üzerine çalıştığımız ve elbette Ayvalık hakkında da görüştüğümüz bir gün idi. O gün Ayvalık'taki evler ve mimarları konusu gündeme geldi ve Ayvalıklı mimar Emmanouil D. Kouna (Εμμανουηλ Δ. Κουνα)'dan bahsettim. Biraz "abartarak" mimar üzerin çalıştığımdan söz ettim. Lamia Hanım o konuşmamızın hemen ardından, Psarros'un kitabındaki mimar hakkındaki Helence metinlerin tercümelerini yaptırmıştı. Yeri gelmişken bir kez de okurun huzurunda, sayın Melin'e dolayısı ile ASKEV'in değerli yöneticilerine teşekkürlerimi sunmak istiyorum. Birazdan okuyacağınız blogdaki "mektup çevirileri"nin orjinal halleri, benim okumalarıma göre ilk kez Psarros'un kitabında yayımlanmıştı ve sayın Miltiadis tarafından Türkçe çevirileri yapıldı.
Daha sonra hastalığım ve peşi olaylar beni bu kitap sürecinden kopardı. Elbette elimdeki belgeleri, benden sonra bu işi üstlenen değerli arkadaşıma eksisiz olarak devrettim. Ama bugüne kadar Golya (Γκιόλια) (Zafer Sokak) hakkında "o" kitap çıkmadığı gibi, Ayvalık'ta doğan ve neoklasik mimarinin bu kasabadaki tek temsilcisi olan ve yine bu kasabaya gömülen Emmanouil D. Kouna hakkında: Deniz Saban Elgi, Hasan Serkan Sağlam'ın ve çok az değinse de Aslı Akan'ın dışında Türkçe bir çalışma olmadı. Mimar ve eserleri hakkında Helence olarak ise; rahip Drakos, bir Ayvalıklı olan Pagida, mimar Psarros ve gazeteci Stratis dışında da çalışanı okumadım (Drakos,1888;Pagida,1956;Psarros,2017;Stratis,2002).
-- * --
 |
| (resim-02) Agios Nikholas (Άγιος Νικόλαος) kilisesi bahçesini ve 13 Nisan caddesinin bir bölümünü gösteren bir fotoğraf. (kaynak: Psarros,2017:242 | fotoğraf: Patelis,1978) |
Mimar Emmanouil D. Kouna
Emmanouil D. Kouna büyük olasılıkla 1830 yılında ve Ayvalık'ta doğdu. Onun Ayvalıklı oluşunu Athos rahipleri ile yaptığı yazışmalarından anlıyoruz. Çok genç yaşta Atina’ya yerleşti, orada mimarlık okudu veya bir mimarlık bürosunda çalıştı. Ona ait evraklardan anlaşılacağı üzere Helen vatandaşlığını o yıllarda almış olmalı. Yine belgelere göre otuzlu yaşlarda Ayvalık’a geri döndü (Psarros,2017:547).
Ayvalık'taki "beş önemli" eserin bu mimara ait olabileceği birçok kaynak tarafından yazılmakta (Akan,2020;Psarros,2017;Saban Elgi,2015;Saban Elgi,2017;Saban Elgi,2019;Sağlam,2021). Ayrıca, bugün Kızılay Derneği olarak kullanılan bina başta olmak üzere, Ayvalık'ta o dönem yapılan birçok neoklasik ve kubbeli yapının da mimara ait olduğu sanılmakta.
Emmanouil D. Kouna büyük olasılıkla yaklaşık 1900 yılında Ayvalık'ta öldü ve bugün Çınarlı (Alibey) Camii olarak kullanılan, Agios Georgios (Άγιος Γεώργιος) Kilisesi bahçesinin güneyine, düzenlenen bir törenle gömüldü (Psarros,2017:553).
Mimar Emmanouil D. Kouna tarafından yapıldığı kanıtlanan beş eser ve yapım yılları şöyledir:
YIL YERİ ADI
1862 (1863) Alibey (Cunda) Adası Despotun Sarayı
1865 Ayvalık Agios Ioannis Kilisesi1870 Ayvalık Agios Nikolaos Kilisesi
1872 Alibey (Cunda) Adası Taksiyarhis Kilisesi
1880 Ayvalık Agios Georgios Kilisesi
1. Despotun Sarayı (Παλάτι τοϋ Δεσπότη):
Büyük olasılıkla tasarladığı ve inşa ettiği en eski eseri, 1863 (1862) yılındaki Rahip George Goudocheiras [1] Evi (Despotun Sarayı) (Παλάτι τοϋ Δεσπότη) olarak bilinen Alibey Adası'ndaki yapıdır (resim-03). Bina, adada "tamamen neoklasik usulle" tasarlanan ve inşa edilen ilk eser olmuştur (Psarros,2017:345).
 |
| (resim-03) Rahip George Goudocheiras'ın Evi (Despotun Sarayı). (kaynak: Cunda Despot Evi,2019:3). |
Binanın inşaatı bir yıl sürmüş ve Rahip George 1863 yılından, öldürüldüğü 1877 yılına kadar bu evde yaşamıştır. Bina bir süre Osmanlı Devleti memurlarının yatakhanesi olarak kullanılmış, 1896 yılında satın alınarak Midilli Hükümet Konağı olarak kullanılmaya başlamıştır (resim-04) [2]. Bina mübadeleden sonra ise "öksüzler yurdu" olarak hizmet vermiştir (resim-05). Taşıyıcı sistemindeki kimi değişiklikler bu dönem olmuştur. Bina 1980 sonrasında terkedilmiş ve bozulma yaşamış (resim-06), 2015 yılında ise otel yapılmak üzere restorasyonuna başlanmıştır (resim-07).
 |
| (resim-04) Bina, Yunda Adası Midilli'ye bağlı iken bir süre Hükümet Konağı olarak kullanıldı. (kaynak: Cunda Despot Evi,2019:40) |
 |
| (resim-05) Despotun Sarayı'nın 1972 yılındaki bir resmi. (kaynak: Psarros,2017:345 | fotoğraf: I. Diaremés) |
 |
| (resim-06) Despotun Sarayı'nın restorasyon öncesi bir resmi. (kaynak: Cunda Despot Evi,2019:24) |
 |
| (resim-07) Despotun Sarayı'nın restorasyon sonrası bir resmi. (kaynak: cundadespotevi.com) |
Burada yeri geldiği için belirtmek lazım. Binanın restorasyonu sonrasında çıkartılan broşür ve buradaki bilgileri tekrar eden otel web sayfası, doğru bigiden uzaktır.
Broşürde:
"... 1862 yılında, Cunda Adası’nda, Yunanistan’ın egemen olduğu dönemlerde soylular sınıfından sayılan bir Despot (Rum Ortodoks Din adamı Agatonkiyans Gorikoryos) Yunanistan’ın devlet olduğu gün Rum halkının sevinçten verdiği bağışlardan kazandığı paralarla doğum yeri olan Cunda’ya (Yunda veya Alibey Adası) gelerek sahilde yer alan bu özel yapıyı inşa ettirmiştir." (Cunda Despot Evi,2019:6)
diye yazılmıştır.
Alibey Adası doğumlu olan George Goudocheiras, 1830 yılında din insanı oldu ve önce İstanbul ardından Bükreş ve Eflak'ta görev yaptı. 1861 yılında Alibey Adası'na geri döndü ve bu binayı yaptırdı. Öldürüldüğü 1877 yılına kadar da bu binada yaşadı. Bina 1863 yılında 11.000 altın Lira'ya tamamlandı. Broşürde ve bu bilgiyi esas alanlar tarafından yazılan birçok blogda: "Rum halkının kurulan Yunanistan devleti nedeniyle sevinç duydukları ve aralarında para topladıklarını" yazmaktadır ki bu "tamamen yanlıştır".
Helen Devleti 1 Ocak 1821 tarihinde kuruldu ve Osmanlı Devleti kurulan bu yeni krallığı 7 Mayıs 1832 İstanbul Anlaşması ile resmen tanıdı. Bina ise 1863 yılında yapıldı.
Bir diğer yanlış bilgi ise, bu ada ve Ayvalık'ın Helen Krallığı'na bağlı oluşu konusundadır. Bilindiği gibi 1921 yılında ülke işgal edilene kadar bu bölge Osmanlı Devleti'nin toprakları idi.
2. Agios Ioannis (῞Αγιος ᾿Ιωάννης) Kilisesi:
Agios Ioannis Kilisesi, 1865-1870 yılları arasında inşa edilen ve mimari çözümlemeler ile mimar Kouna'ya ait bir eserdir (resim-08) ve (resim-09).
 |
| (resim-08) Agios Ioannis ('Ayiou 'Ιωάννη) kilisesi. (kaynak: Psarros,2017:167 | fotoğraf: Diaremes,1972). |
Çarşı'da bulunan kiliseninin, yakın çevresini gösteren bir haritası aşağıda sunulmaktadır (harita-01).
 |
| (harita-01) Agios Ioannis Kilisesi'nin (Saatli Cami) yakın çevresi. 19. Agora ( Άγορά), Çarşı (Τσαρσı) 20. Depasta eczanesi (?) 21. Michael Salta'nın pastanesi 22. Charalambos Vafeiadis'in ciltevi 23. Agios Ioannis kilisesi hücreleri 24. Agios Ioannis kilisesi (Saatli Camii) 25. Manzounis eczanesi 26. Penirli Evi (kaynak: Psarros,2017:164) |
Mimar Psarros eser ve mimar Kouna hakkında şunları yazar:
"... Şehrin büyük bir ekonomik refah yaşadığı ve varlıklı burjuva sınıfının Agora'nın koruyucu azizini [3] eski tapınakların hepsini gölgede bırakacak görkemli bir tapınakla onurlandırmak istediği bir dönemdi. Yeni kilise, kubbeli haç biçimli bir yapı olup, zarif oranlara ve özellikle sarmısak taşından özenle yapılmış, ancak sade detaylara sahiptir. Narteks ve kubbedeki İyonik başlıklı ışık sütunları, karakteristik özellikleri arasındadır. Bu, bölgedeki kubbeli ilk kilisedir (abç) ve ben bunu ünlü mimar Emmanuel D. Kounas'ın eseri olarak görüyorum. Bu sonuca, 1870 tarihli ve Agios Nikolas Kilisesi'nin inşasının Emmanuel D. Kounas'a verildiği anlaşmada yer alan "Prodromos" kilisesine yapılan atıftan yola çıkarak vardım. Görünüşe göre Agios Ioannis Kilisesi o sırada yeni tamamlanmıştı ve bu belge, mimar Emmanuel Kuna'nın "Agios Nikolaos Kilisesi'nin yapımını tamamlaması" yönündeki belgesinde ifade etmektedir ... . Agios Ioannis Kilisesi, Agios Nikolas Kilisesi için model olarak kullanılmıştır. İki tapınak gerçekten de morfolojik ve yapısal benzerlikler göstermekte olup, bu da onların aynı mimarın eserleri olduğu sonucuna götürmektedir. Örneğin, Agios Ioannis Kilisesi'nin nişindeki büyük haç şeklindeki pencereyi (ki bu pencere daha sonra bir duvarla kapatılmıştır) ve kadınlar mahveli iki tarafına doğru uzanan alışılmadık portiko yapısını dikkat çekici buluyorum. Bu iki özellik, diğer daha az belirgin özelliklerle birlikte, Emmanuel Kounas'ın daha sonra inşa ettiği tüm kiliselerde, yani Kydonia'daki Agios Nikolaos ve Agios Georgios'ta ve Moschonis'teki Taxiarchis'te ortak karakteristik unsurları oluşturmaktadır.... Daha sonra, muhtemelen 1890'larda, cephenin sol tarafına sarmısak taşından yapılmış, büyük bir saati olan yüksek bir neo-Gotik çan kulesi eklendi ve bu kule Ayvalık'ın tüm mahallelerinden görülebiliyordu. Saatin tam saati vurduğunda, sesi şehrin her yerinden duyulabiliyordu. Bu, Taxiarchis'in kutsal levhasındaki 1844 tarihli yazıtta adı geçen hayırsever ailesi [olan] Andronikos'un bir bağışıydı ve bu nedenle ona halk "Andronikos'un Saati" adını verildi ... . Kilisenin geniş avlusunun önündeki alan, 1870-1880 dönemine ait, benzer yapıda bir dizi depo ve atölyeden oluşmaktadır ve bu yapı, günümüzdeki Agora meydanına kadar uzanmaktadır. Bence bunların da Emmanuel Kounas'ın eserleri olması çok muhtemeldir. ..." (Psarros,2017:166) (Türkçe çeviri tarafımca yapılmıştır.)
 |
| (resim-09) Agios Ioannis kilisesi / Saatli Camii. (kaynak: facebook.com). |
3. Agios Nikolaos (Άγιος Νικόλαος) Kilisesi:
Emmanouil Kouna'nın Ayvalık'ta yaptığı üçüncü bina Ayvalık Agios Nikolaos Kilisesidir. Bina mübadele sonrasında "Biberli Camii" adıyla kullanıldı ve 1944 Edremit Körfezi depremi sonrasında oluşan çatlaklar nedeniyle boşaltıldı (resim-10). Bugün ise yerinde, 1961 yılında Hayrettin Paşa Camii bahçesinde kurulan ve 1969 yılında da inşa edilen "Abdülvahit Sağlam İlk Öğretim Okulu" bulunmaktadır.
 |
| (resim-10) Agios Nikolaos (Άγιος Νικόλαος) Kilisesi'ni gösteren bir fotoğraf. (kaynak: Faruk Ergelen) |
Bugün çok ufak bir "bakiyesi" duran Agios Nikolaos kilisesi (resim-11) 60'lı yıllarda yıkıldı ve zeytinyağı ticareti yapan Abdülvahit Sağlam, bu arsaya yapılan okulun inşaat giderlerini karşıladı (resim-12). Okul 1966 yılında resmen açıldı (Ayvalık,16 Ocak 1968). (resim-13).
 |
| (resim-11) Agios Nikolaos (Άγιος Νικόλαος) Kilisesi "bakiyesi". (fotoğraf: Nuran Ağca [pericik], 2026) |
 |
| (resim-12) Abdülvahit Sağlam İÖO. (fotoğraf: HKK,2024). |
Bir zeytiyağ tüccarı olan Abdülvahit Sağlam, 14 Ocak 1968 günü öldü [5] (resim-13) ve (resim-14) (Ayvalık,16 Ocak 1968).
 |
| (resim-13) Abdülvahit Sağlam Tecimhanesi'nin 13 Ekim 1947 tarihli bir ticari mektubu. (kaynak: kitantik.com). |
 |
| (resim-14) Ayvalık Gazetesi'nde çıkan Abdülvahit Sağlam'ın vefat yazısı. (kaynak: Ayvalık,18 Ocak 1968). |
Psarros, binanın yapıldığı arsanın Athos Dağı'ndaki Pantokrotoros manastırı cemaatinin malı olduğunu söylemektedir [5]. Birazdan okuyacağınız mektuplar da bu bilgiyi doğrulamaktadır (Psarros,2017:245).
Kilise, kalfa Midillili Malis (Μυτιληνή Μάλης) tarafından, büyük olasılıkla 1870 yılında yapılmaya başlamış, ancak ana ibadet salonu olan naos (ναός)'un giriş holündeki narteks (νάρθηκας) üzerinde bulunan gynaikonitis (kadınlar mahfili) (γυναικωνίτιδα) mekanın inşası sırasında "yapı yıkılabilir olarak değerlendirilmiş" ve sözleşme feshedilerek mimar Kouna'ya iş verilmiştir.
Yapılan yazışmalar ile Stratis ve Psarros'un eserlerine göre, kilise binası için mimar Kouna'ya 60.000 gümüş lira ücret verilmiştir (Psarros,2017;Pagida,1956). O dönemin inşaat yapma koşulları hakkında daha fazla bilgi sahibi olmak için bu eserler okumalıdır (resim-15) ve (resim-16).
 |
| (resim-15) Emmanouil Kouna tarafından tasarlanan Agios Nikolaos Kilisesi ön cephesi çizimi (ölçeksiz). (kaynak: Psarros,2017:245). |
 |
| (resim-16) Agios Nikolaos kilisesinin planı (ölçeksiz). (kaynak: Psarros,2017:245) |
 |
| (resim-17) Agios Nikolaos Kilisesinin "bakiyesi". (kaynak: Psarros,2017:177 | fotoğraf: Patelis,1978) |
4. ALİBEY (Cunda) ADASI TAKSİYARHİS (Ταξιάρχης) KİLİSESİ:
Taksiyarhis Kilisesi, Alibey Adası'ndadır. Bina 1872-1875 yılları arasında inşa edilmiştir (Drakos,1888:19). Söylentiye göre; 1462 yılında yapılan ve bir dizi doğal afet sonucunda yıkılan bir kilise binasının temelleri üstüne yapıldı (Akan,2020:34). Şu anda bir özel bir müze olarak kullanılmaktadır (resim-18).
 |
| (resim-18) Alibey Adası Taksiyarhis (Ταξιάρχης) kilisesi. (kaynak: turkiyenintarihieserleri.com) |
Bu bölgenin XVIII. yüzyılda iskan edildiği ve balıkçılığın yavaş yavaş sönümlendiği yıllarda yapıldığı ileri sürülmektedir (Psarros,2017:327). Psarros'a göre tapınak;
"... yeni yerleşimin güney eteklerinde, henüz başka binaların bulunmadığı ve arazinin boş olduğu bir alana inşa edildi. Şekli hakkında herhangi bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak, başından beri önemli bir kompleksin merkezi olması amaçlandığı ve bu nedenle çevresinin özellikle geniş olacak şekilde tasarlan(mıştır)" (Psarros,2017:327).
Drakos [6] ise, kilisenin 1821 öncesi dönemde bulunan dört kiliseden biri olduğunu ve eski binanının 3 Haziran 1821 olayları sırasında yıkıldığını söylemektedir (Drakos,1888: 16 ve 19). Stavraki ise bu binanın adadaki dört kiliseden biri olduğunu vurgulamakta ve bahçesinde karışık eğitim veren bir de okulu bulunduğunu yazmaktadır (Stavraki,1861:40).
Yeni kilise binası hakkında Drakos:
"... 1873'te, onun yerine daha yeni ve daha büyük olan Taksiyarhis kilisesi inşa edildi." demektedir (Drakos,1888:19)
Binanın mimari projesi Kouna'nın bir çalışmasıdır. Binanın kalfası ise Theoaros Photios Psarros'tur. Oğlu Vasilis aracılığıyla, kilisenin 1872'de kurulduğunu ve inşaatının üç yılda tamamlandığını söylemektedir (Psarros,2017:328).
1927 yılında kilise binası camiye çevrilmiş, ikonostas sökülmüş ve dini tasvirlerin üstü boyanmıştır. 1944 depremi sonrasında çatlaklar oluşunca, bina uzunca bir süre terk edilmiştir. 1989 yılında bina tescil edilmiş, 1999 yılında ise 1. grup tarihi eser olarak belirlenmiştir. 2011 yılından bu yana Taksiyarhis kilisesi Koç Müzesi olarak hizmet vermektedir.
5. Agios Georgios (Άγιος Γεώργιος) Kilisesi / Çınarlı Camii:Mimar Emmanouil D. Kouna'nın belirlenen son eseri Agios Georgios (Άγιος Γεώργιος) Kilisesi'dir (resim-19). Ayrıca mimar, bu kilisenin/caminin bahçesinde gömülüdür (Pagida,9 Eylül 1956).
Alibey Adası'ndaki Taksiyarhis Kilisesi sonrasında mimar Kouna'nın ünü iyice arttı.O artık neoklasisizmin tanınmış temsilcisi idi ve kubbe yapımının tüm sırlarını bilen bir kişiydi. Ayvalık halkı da 1880 yılında kasabanın en son ve en görkemli kilisesi olan Agios Georgios Kilisesi'nin projesini ve inşasını ona emanet etti.
 |
| (resim-19) Agios Georgios (Άγιος Γεώργιος) Kilisesi. (kaynak: Psarros,2017:224 | fotoğraf: Hatzimichalis,1984.) |
Bina sarmısak taşından yapıldı ve bu taşları Michael Imvriotis (Μιχαηλ 'Ιμβριώτη) ve beş oğlu ile Giannis Voulgarellis (Γιάννη Βουλγαpέλλη)'in bağışı idi (Psarros,2017:225).
Mimar Emmanouil D. Kouna'nın
Agios Nikolaos Kilisesi inşaası sırasındaki yazışmaları
Burada sunacağım yazışmalar, 2000 yılında Peder Dimitrios Stratis tarafından Ayanoroz’daki Pantokrator Manastırı arşivinde yapılan bir araştırma sırasında bulundu ve yayımlandı. Çalışmalar ayrıca, 2017 yılında, mimar Psarros'un ölümü arkasından çıkarılan Ayvalık ve Küçük Asya Aiolyası [Το Aϊβαλι και η Mικρασιατική Aιολιδα] adlı kitabında da yayımlandı. 1870 yılı 27, 28, 29, 30 numaralı ve 1874 yılı 10 umaralı bu belgeler, hem Agios Nikolaos Kilisesi'nin
inşaatı sırasında ortaya çıkan bütün sorunları ele almakta ve hem de o döneme ait inşaat yapıları hakkında bilgiler içerdiğinden
oldukça kıymetlidir. Elbette mimar Emmanouil D. Kouna hakkında da bazı bilgilere erişmemizi de sağlamaktadır.
27 nolu EVRAKEfes Erithres (Bugünkü Ildır) Metropolit Piskoposu’na
Bay Diyonisiyos’a.
Ayvalık, [1870]Aziz peder!
Ait olduğum Pantokrator Manastırı’nın yönetimi tarafından, eski zamandan kalma olmasından dolayı çökmek üzere olan şehirdeki Aya Nikola Kilisesi’nin temelden yeniden inşa edilmesine karar verilmiştir. Eylül 1868’de, Pantokrator Manastırı’nın başrahibi meslektaşım Bay Daniyil’i, Bay K.Dimitri Hacıathanasiyu’nun onayıyla oradaki çalışmaları denetlemek üzere, Ağustos 1889’da, orada ikamet eden Midillili Kalfa Mali ile birlikte görevlendirmiştir. Adı geçen kilisenin üstü kapatıldığında içerdeki çalışmalara başlanmıştır; Human ve Vankoviç Hassa mimarları 1 Ekim tarihli raporlarını Kumandana teslim etmiştir. Sayın Belediye, bu rapora dayanarak İstanbul mühendisleri ve meymariyle (mimarlarıyla) beraber aynı ayın 3’ünde yapıyı kontrol ederek, insanların ibadet etmelerine ilk önce sözlü olarak izin vermemiştir. (engellemiştir)Daha sonra, ayın 6’sında Metropolis’e ve Başrahip Daniyil’e yerli mühendislerin raporlarına dayanarak -ki bu rapor kraliyet mühendislerininki ile aynı fikirde idi-ayın 15’nde başrahip Daniyil, 36 nolu mektubuyla yapıdaki kadın bölümünün gelecekte tehlikeli olacağını ve bu bölümün yeniden inşa edilmesi gerektiğini yazılı olarak bildirmiştir. Nisanın 4’ünde K.D. Hacıathanasiyu ve başrahip Daniyil’in daveti üzerine İstanbul’dan başmühendis Georğiyos Keratsas gelip yapıyı detayları ile inceledikten sonra, ayın 6’sında yazmış olduğu raporda, insanların ibadet ettikleri göz önüne alınarak kadın bölümü yeniden ve temelden inşa edilmelidir, ayrıca kilisedeki kolonlar da yeniden inşa edilmelidir ki çatı da yeniden yapılabilsin. Çünkü yapının ana taşı konduktan sonra su dışarı çıkamayacaktır demiştir. K.G. Keratsas’ın raporundan ikna olarak, kiliseyi denetleyen K.D. Hacıathanasiyu ve başrahip Daniyil, başmühendis yapı çürük ve insanların ibadet etmeleri için elverişsiz olarak yapıldığından, kilisenin yıkımına ve K.Em. D. Kunas Kalfa tarafından yeniden inşa edilmesine karar vermişlerdir.
Saygılarımla…
Itaatkâr kulunuzPantokrator Manastırı’nın eski başrahibi Daniyil
(Stratis,2002:117-118)
28 nolu EVRAK
Pantokrator Manastırı’nın eski Başrahibi, Sayın Ayvalık Belediyesinin huzurunda, Ayvalık’ta veya başka bir yerde ikamet eden Midillili Mali’ye karşı şikâyet. Bu şehirdeki Aya Nikola adındaki kilisenin, zamanın getirdiği arızalarından dolayı, temelden inşa edilmek üzere, adı geçen ve bu kiliseye ait olan Pantokrator Kutsal Manastırı, Eylül 1868’de meslektaşım başrahip Daniyil’i, vakfın üyesi ve tavsiye edilmiş olan Bay Dimitri Hacıathanasiyu'nun onayıyla inşaatı gözetlemek için oraya göndererek, bütün hazırlıkları tamamlayıp, Ağustos 1869’da inşaatı başlatmıştır. İnşaatın Kalfası K.D. Hacıathanasiyu tarafından orada ikamet eden Midillili Mali de tayin edilmiştir. Kilisenin tamiri bitip iç yapı çalışmalarına başlandığında Sayın Belediye, 1 Ekim tarihli olan Houman et Vankovits Hassâ mimarlarının raporu üzerine, meymar (mimar) ve İstanbul mühendisleriyle yapıyı kontrol ederek insanların ibadet etmelerini engelleyip, yapılan çalışmaları ise durdurmuştur. Daha sonra yani ayın 6’sında Metropolis’e ve Başrahip Daniyil’e yerli mühendislerin raporuna dayanarak ve de ayın 15’nde ki Başrahip Daniyil’in 36. nolu mektubuna istinaden yapıdaki kadın bölümünün gelecekte tehlike oluşturabileceğinden, yeniden inşa edilmesi yazılı olarak ta bildirmiştir. Nisan’ın 4’ünde K.D. Hacıathanasiyu ve Başrahip Daniyil’in daveti üzerine İstanbul’dan Başmühendis Georğiyos Keratsas gelip, yapıyı detaylarıyla inceledikten sonra ayın 6’sında yazmış olduğu rapora göre, insanların burada ibadet ettiklerini göz önüne alarak “kadın bölümü yeniden ve temelden inşa edilmelidir, ayrıca kilisedeki kolonlar da yeniden inşa edilmelidir ki çatı da yeniden yapılsın çünkü yapıdaki ana taş yerine konduktan sonra su dışarı çıkamayacaktır” demiştir. K.G. Keratsas’ın raporundan ikna olarak, kiliseyi denetleyen K.D. Hacıathanasiyu ve Başrahip Daniyil, Kalfa Mali tarafından yapı çürük ve insanların ibadet etmeleri için elverişsiz olarak yapıldığından, kilisenin yıkılmasına ve K.Em. D. Kunas Kalfa tarafından yeniden inşa edilmesine karar vermişlerdir.
Sayın Belediye, adı geçen çalışma Mali tarafından iyi yapılmadığından, manastıra tahmin edilemeyecek kadar zarar vermiştir…Bu yüzden uygun zamanda diğer ayrıntıları yetkili olan Mahkemeye anlatmak üzere:Bana yetki veren Kutsal Pantokrator Manastırı adına her hakkını korumak için, en resmi şekilde Kalfa Mali ve inşaattan sorumlu diğer kimselerden verdikleri zarar, gecikme ve bununla ilgili olan her türlü aleyhimize davranışlarından şikâyetçiyim. Daha sonraki haklarımı saklamaktayım.Bu şikâyetimin Sayın Belediye’nin arşivine kayıt edilmesini ve bir kopyasının Kalfa Mali’ye ve başka…[…]Ayvalık, 9 Ekim 1870İsa’ya duacı olanDaniyil Pantokrator Manastırı’nın eski başrahibi
(Stratis,2002:119-120)
29 nolu EVRAK
ŞikâyetAyvalık’ta ikamet eden Yunan vatandaşı Başmimar Emmanuyil Kunas’ın, başrahip olan Pantokrator Manastıra ait Aya Nikola Kilisesi’nin Daniyil’e karşı şikâyetiAyvalık’taki II. Yunan Konsolosluğu’naSayın konsolos muaviniŞerefime dayanarak aşağıdaki bildirimi arz ederim:Ben ve Başrahip Daniyil birbirimizle aşağıdaki gibi anlaşmıştık. Ben başmimar ve gözetmen olarak tayin edilip buradaki […] Aya Nikola Kilisesi’nin inşaatını bitirmeyi kabul ettim ve buna mecbur kaldım. İnşaatın planını karşı tarafa gösterip onay aldıktan sonra, en fazla dört ay içerisinde başrahip bana malzemeleri teslim edecek, gereken işçileri sağlayacak ve taksitli olarak bahsedilen zaman içerisinde bana 6.000 kuruş ödeyecekti.Ancak bugüne kadar üç ay geçmesine rağmen başrahip Daniyil, kendi bildiği sebeplerden dolayı gerekli işçileri ve malzemeyi vermiyor ki ben de anlaştığımız sürede inşaatı teslim edebileyim. Ayrıca defalarca istememe rağmen hiçbir taksiti ödemedi, bu yüzden 6.000 kuruş bana borcu bulunmaktadır. Durum böyle olunca istemediğim halde 2,5 ay boyunca meşgul olduğum inşaatı birkaç gün önce çok üzülerek terk ettim ve anlaştığımız gibi dört ay içerisinde bitiremeyeceğim.Yukardaki sebeplerden dolayı:Resmi olarak, bu ay içerisinde saygıdeğer Başrahip Daniyil’den gerekli olan malzemeleri bana teslim etmesini rica ediyorum ki anlaştığımız gibi inşaatı zamanında teslim edebileyim. Aksi takdirde belirtilen süre geçtiğinde, o yapı ona veya her kime aitse şikâyetçi olacağım ve anlaştığımız 6.000 kuruş para miktarını bana ödemesini isteyeceğim. Yapıda olacak herhangi bir zarardan da kendimi muaf tutmaktayım.Bay Konsolos yardımcısı, sizden bu mektubun bir kopyasını saygıdeğer Başrahip Daniyil’e bilgisi olması bakımından teslim etmenizi ve bana da kanuna tabi her sonuç için onaylı bir kopyasını vermenizi arz ederim.Ayvalık, 10 Mart 1870Yunan vatandaşı[imza] Emmanuyil KunasBu mektubun çift kopyası Ayvalık Kaymakamı Şanlı Bay Hilmi Efendi’ye iletilmektedir ve kendisinden saygı değer Başrahip Daniyil’e teslim edilmesi arz edilmektedir.Ayvalık, 13 Temmuz 1870Yunanistan konsolos yardımcısıİ. Martiyes
(Stratis,2002:121-122)
30 nolu EVRAK
Bugün 8 Eylül 1870, günlerden Perşembe ve saat 10’da, Ayvalık’taki Yunan II. Konsolosluğu’nda bana tanıdık olan, kanuna karşı hiçbir suçu bulunmayan ve adları geçen iki yetişkin Yunan vatandaşın önünde, ikisi de Ayvalık’ta ikamet eden bir tarafta aziz ve Pantokrator Manastır’da yetkili olan Başrahip Bay Daniyil Sterğiyadis ve diğer tarafta Kalfa Bay Emmanuyil D. Kunas aralarında hiçbir akraba bağı olmadan, ikisi de bize tanıdık gelen kişiler olup, birbirlerine aşağıdaki gibi bir anlaşma ile bağlı karar kıldılar:
1) K. [Ε]. D. Kunas 10 Haziran’da Başrahip Daniyil’e karşı olan şikâyet mektubundan vazgeçip onu geçersiz olarak ilan etmektedir. Bu anlaşmaya göre Prodromos Kilisesi’nde yaptığı gibi, Aya Nikola Kilisesi’nin inşaatını da bitirmeye tayin ve mecbur kalmaktadır ki orada ibadet edilebilsin ve hava ve su dışarı çıkarılabilsin2) bütün tahtaların ve kadın bölümündeki kafeslerin yerine koyulması3) Prodromos Kilisesi’ndeki gibi tapınağın taşla yapılması4) Çatının ve kemerlerin tabaka edilmesi5) Binanın tüm köşelerinin oyulmamış köşelere çevrilmesi6) Büyük pencerelerin bağlamasının ve kolonlarının oyulmuş taştan olması, kemerlerin ise tuğladan, diğer kalan pencerelerin ise (dörtgen olarak) aynı şekilde iyi oyulmuş tuğladan olması7) Hazır olan çatı çıkıntısının tapınaktaki kemerde olduğu gibi aynı kalmasının sağlanması8) Kalfa K. [Ε.] D. Kunas’ın işaatı gözlemlemesi için P.K. Daniyil Serğiyadis tarafından sekiz bin (8.000) kuruş piyasa fiyatı üzerinden alması, ancak yapının katılığının oranını düşürmemesi şartıyla en tasarruflu yolu daima başrahibin talimatlarına uyarak takip etmesi 9) kilisenin ön tarafını ise piramit şeklinde yapması mecburiyetindedir.
(Stratis.2002:124-125)
EVRAK
1870
Ayanoroz’daki Pantokrator Manastırı’nın Başrahipleri
Buradan 11 Ağustos’ta, Aziz Vatopedi Manastırı’nın limanından hareket ederek, Pantokrator Manastırı’nın bana güvenerek üstlediği misyonun akabinde on günlük zahmetli deniz yolculuğundan sonra ayın 22’sinde Ayvalığa vardım […]. Oradan Manastırın vakfına çıkıp, kapıdan geçtiğimde çok üzüldüm çünkü kilisenin 2/3’si yıkılmıştı, her tür malzeme vakfın avlusunun her tarafına saçılmıştı. Özellikle ahşap tahtalar ikiye ayrılmış, imha edilmişti ve buna daha da çok üzüldüm. Diğer kalanlar biraz daha iyi durumdaydı. Edindiğim bilgelere göre özellikle de kadın bölümü inşaatı kötü bir şekilde, sabit olmayan bir zemine temellenmişti. Eğer Houman et Vaucovits Hassa mimarlarının raporunu baştan engellememiş olsaydı, Allah bilir kaç can ölümsüzlüğe götürülecekti… Eğer manastırın üyesi’ ne [Dimtri Hacıathanasiyu] bu girişim verilmemiş olsaydı…bu işin başlangıcı olamazdı, arsaların satışı ve bunlardan gelen para alınmayacaktı ve tahmin edilemez zarara sebep olan cahil kalfa tayin edilmeyecekti…K.D. Hacıathanasiyu’nun da büyük sorumluluğu mevcut, çünkü manastırın gönderdiği kişiye gerekli olan talimatları vermemiştir, özellikle de kalfanın tayini hakkında. Bütün konuşmalarımız ise kalfanın toleransı ve Bay Dimitri’nin kalfayı tayin edinceye kadar ki sabrından dolayı sadece kilisede olan zarar üzerineydi. Başrahip Bay Daniyil ile yaptığımız toplantıdan sonra inşaatın yarım kalmaması gerektiğine karar verdik. Bunun sebepleri ise manastıra yapılan ayıp ve her tarafa saçılmış şekilde yatan her türlü malzeme için harcanan 6.000 kuruş tutarındaki masrafın ve dahası yukarda denildiği gibi şimdiye kadar yapılmış bütün masrafların kaybolma ihtimali idi. Bu yüzden belirsizliği önlemek için her türlü ihtimale karşı önceden yapılan anlaşmaya uygun bir şekilde devam etmeye karar verdik. K. [Ε.] D. Kunas’ı davet edip, uzun süre konuştuktan sonra 58 bin kuruş karşılığında, ibadet edilebilmesi için suları ve havayı dışarı çıkarmaya ve ayın 25’inde inşaata başlamaya karar verdik, ancak adı geçen mimar pişman oldu. Daha sonra K.N. Koloros’u davet ettik ancak o da istifa etti. İkisi de 60 bin kuruş bulunduğunu savunuyordu ancak önceden anlaşmayı hiçbiri kabul etmedi. Yunan Konsolos yardımcısı K. Mertrudis’in katkısıyla ayın 29’unda K. [Ε.] Kunas 60 bin kuruşu kabul etti. Bu yüzden II. Yunan Konsolosluğu’nun sekreteri anlaşmayı hazırlamak üzere talimat almıştı. Ancak sonraki gün Kalfa fikrini değiştirdi çünkü başka mimar çağırmışlar ve K. Kunas, zamanında konsolosa şikâyet ettiği için bütün miktarı yani 6 bin kuruşu almak istemişti. Şikâyeti ise Bay Daniyil’e karşıydı. Böylece beraber Manastırın lehine inşaatı kendisinin bitirmesine karar verdik ve 3 Eylül’de anlaşmaya vardık. Ancak anlaşmada kalfanın süslemelerde ve yapının katılığında kesinti yapmaması, fazla masraf yapmaması şartı da vardı. Dahası K. Kunas’ın alacağı ücretten başka eğer yapının inşaatı başka kalfaya verilirse aynı zararı etmekten korktuk. Burada çizdiğim şablonda her şey görünmekte ve bu mektup ile ek olarak sunulmaktadır… Başrahip Daniyil’in Manastıra yazmış olduğu mektubunda anlattığı gibi, biri Kalfa ve diğeri Dimitri Hacıathanasiyu’ya karşı iki adet şikâyet mektubu vardı ancak mahkemelerden olumlu bir karar çıkana kadar beklediğim için hiçbirini vermedim. …Ticaret mahkemesinin sekreteriyle konuşarak ve bu davanın ticaret mahkemelerine ait olmadığını öğrendikten sonra herkes geri çekildi. Çünkü Ayvalık’ta kaybedeceğimiz belliydi. Sebebi ise bütün mahkemelerin, ticaret mahkemesi hariç K.D. Hacıathanasiyu’dan etkilenmesiydi. 27 Ağustos’ta K.D. Hacıathanasiyu’nun derneğinin devreye girdiğini öğrendiğimizde başrahip ile kendisini ziyaret ettik fakat…kibar bir şekilde kendi parasından başka hiçbir şey ile ilgilenmediğini ve manastırın göndermiş olduğu rahipten veya kalfadan tazminatın alınmasını istediğini söylemişti. Kilisenin parası ve arsaların satışından elde edilen parayla kilise inşaatının olacağı yazıldığında ben şikâyet ettim çünkü o zamana kadar 150.000 kuruş masraf edildiğini ve manastırın bu kadar fazla zarar etmesinin büyük günah olduğunu söylemiştim… Ayın 28’nde Kalfa Mali’ye karşı, Efes Metropoliti vekili Εritre (Ildırı) Piskoposu Aziz Bay Diyonisiyos’a dava açtığımızı ilan ettik. Bu şikâyetimizde kendisinden bir komisiyon oluşturmasını ve bu komisyonun manastırın uğradığı zararın ne kadar olduğunu belirtmesini istedik. Bunu hassâ mimarları Houman et Vancovits, şehrin mimarları ve Georğiyos Keretsis te onaylamışlardı. Böylece piskopos, Hacıathanasiyu’nun bu zararı tanıması için baskı uygulayacaktı. İlk başta kabul etti ve piskoposun her isteğini yapacağını söyledi. Ancak daha sonra pişman olup hükümdarın fikri olmadan yapamayacağını söyledi. Hükümdara yazıp, fikrini almak istediğini söylemiş ve Kalfa Malinin hiç parası olmadığını, insanların Başrahip Daniyil’e “Mali kötü bir insan değildir” dediklerini öğrenmiş, ancak başrahip hiç kimseyi dinlemeyeceğini söylemiştir. Efes Metropoliti’nin bu mahkemenin İstanbul’da yer almasının işine geldiğini bildiğimiz için, kendi piskoposuna olumlu cevap vermek istemediği için, biz sadece manastırın yasal haklarını korumak amacıyla şikâyet ettik.
Kalfayla toplantı yaparak, kirecin fazla pahalı olması ve yapının inşaatının kış yüzünden Şubat’a kadar ertelenmesi gerektiğinden, üç ay boyunca boşuna masraf edilmemesi için başrahibin oradan uzaklaşması gerektiğine karar verd
Bay K. Dimitri Hacıathanasiyu’ya, manastırın kendi masrafını ödeyeceğini beyan ettik. Miktar 466 Osmanlı lirası ve 150 adet 20’lik franktır. Faizi olmadan manastırdan bir rahip geldiğinde ödeneceğini, onun da bir sonraki Mart’a kaldığını bildiren bir mektup verdik [1871]. Aziz pederlerim kısacası sonuçlarıyla yolculuğum bundan ibaretti zira efsane hale gelen yapının düzeltilmesi, manastırın adının ve haklarının korunmak üzere Belediye ve Kalfa Mali’ye karşı şikâyet edilmesi, K. [D.] Hacıathanasiyu ile taviz anlaşması, Başrahip Daniyil’in kendi isteği üzerine bu şikâyeti geri alması.(bunun sebebi işinde başarısız olması ve sinirli karakteri yüzünden halk ile arasında soğukluk meydana gelmesi ve de kendisinin de söylediği gibi, tayin edilen komisyonla anlaşmazlığı yüzünden oradaki varlığının boşa gidecek olmasıdır
Yapının inşaatı yüzünden manastırın uğradığı zararı öğrenmek için, rahip tarikatının buradaki ekte bulunan bilançoya bakması yeterlidir. Buna göre zarar 150.000 kuruş olup buna ek olarak 22 Ağustos’tan benim buradan gidinceye kadar ki masrafım olan 30.000 kuruş da vardı. Kilisenin geliri ve satıldığında değerinin yarısını bile getirmeyecek olan tahtalar, yapının tamamlanması için gerekli 25.000 kuruş ve dahası tam anlamıyla bir kilise olarak kullanmasına kadar kilisede kullanılan koyu sarı renklere yapılacak masraf ta 200.000 kuruşu aşacaktır. Kilisenin tam bitmesi, avlunun düzeltilmesi, daha 4 laboratuvarın yapılması için (çünkü hepsi çatının tamirine yıkılmıştı) belki de daha 200 Osmanlı lirası gerekebilir.
Eğer ki manastır başından beri tek olarak bu işe girişseydi ve hiçbir kimsenin talimatıyla hareket etmeseydi – ki bu kişiler fermanın çıkmasına bile yardımcı olmadılar- ne tahmin edilemeyen zarar olacaktı, ne de Manastıra bu kadar ayıb olacaktı. Dahası gönderilen kardeş talihsiz manastıra kendi isteği üzerine hareket etmediği için sebepsiz ve düşüncesizce Daniyil’in yaptığı masrafları faizleri ile vermek mecburiyetinde de kalmazdı. Kalfa Mali’den tazminat beklenemezdi, daha çok Dimitri Hacıathanasiyu’ya gönderilen Daniyil kardeşimizin borç aldığı miktarı ki bu da manastırın Ayvalık’taki arsalarını elden çıkarmak istemediği halde zamanında ödeme yapmak mecburiyetinde kalmazdı.
Aziz Manastır’a, olaylar hakkında ve bahsedilen kilisenin tamamlanması ve de gelecekteki yönetimi ile ilgili karar almak kaldı. Ben ise bunlara imzamı atıyorum.
Ayanoroz, 8 Kasım 1870.
İsa’nın Aziz Başrahip kardeşi
Eski Başrahip Pantokrator Daniyil
10. nolu EVRAK
Pantokrator Manastırı’nın ve Aya Nikola Kilisesi’nin başrahibi Bay Daniyil Sterğiyadis, ustalardan Georğiyos Perğamineyos ve grubu aşağıdaki anlaşmaya varmışlardır. Aşağıdaki anlaşmaya göre:Georğiyos Perğamineyos ve grubu, Aya Nikola Kilisesi’nin kalan kısmını önceden yapılan bir anlaşmaya göre bitirmeyi kabul etmiştir. Adı geçen Başrahip Sayın Daniyil Sterğiyadis, usta Georğiyos aşağıdaki işler için taksitle zamanın para değerine göre 10.245 kuruş yani on bin iki yüz kırk beş kuruş ödeyecektir. Nartenks’ten hariç, sanatın tüm kurallarına bağlı kalarak, kilisenin kalan kısmını tabaka yapacak, kubbeyi, kolonları, yarı kolonları, çan kısmını, iki ikonanın yerini, demirleri, kafesleri (kadın bölümü) ve tüm pencereleri ise boyayacaktır. Kolon başları ve yarım kolonları Korint nizamı şeklinde yapacak, yayların üzerine ve ortasına rozet konacak ve yan taraflarda havariler ve mücevherler için iç tapınak yerinde olduğu gibi yer bırakacak, kubbede yayların buluştuğu her dört köşeye rozet koyacak […]o köşelerde dört İncil’ci için oval şeklinde yer bırakacak, kolonlar mermer şeklinde olacak, çerçeveleri özenle yapacak ve genel olarak tabaka sanatın gerektiği kanunlara tabi kalacak ve kalfanın sanat anlayışına göre yapılacaktır. Malzeme Başrahip Bay Daniyil Sterğiyadis’e ait olup, işçilik ise adı geçen Georğiyos Perğaminos’a aittir ve bugün kaparo için 612,5 kuruş (yani 5 Osmanlı lirasi) alınmıştır, bu anlaşma ise gelecekte herhangi bir anlaşmazlık olmaması için yapılmıştır.
Ayvalık, 11 Mart 1874.Aya Nikola Kilisesi’nin başrahibi Daniyil Sterğiyadis,İşçi Georğiyos Perğaminos
(Stratis,2002 91)
---DİPNOT
[1] George Goudocheiras (Γεώργιος Γουδόχειρας) 1809 yılında Moschonisia (Μοσχονήσια)'da (Alibey Adası, Ayvalık) doğdu. Babası Kyrillos Goudocheiras (Κύριλλος Γκουντοχείρας) bugün Tavuk Adası olarak adlandırılan ve Osmanlı kaynaklarında Aya Yani Manastırı Adası (Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος) olarak geçen adada ve dolayısı ile manastırda rahip olarak görev yapmakta idi (Drakos,1888:5). 28 Ağustos 1830 tarihinde Pisidya Metropoliti Gerasimos tarafından diyakoz* olarak atandı. 1839 yılına kadar İstanbul'da görev yaptıktan sonra Romanya'ya gitti. Bükreş'te, Sina Aziz Catherine yerel piskoposluğunun başrahibi olarak atandı. 12 Mayıs 1849'da Macaristan ve Eflak Metropoliti Neophytos'un yardımcı piskoposu olarak Agathonikia Piskoposu olarak atandı. 1861'de Moschonisia'ya geri döndü ve orada konut inşa ettirdi ve o evde huzur içinde yaşadı. 8 Ocak 1877'de Syros'tan gelen soyguncular servetini ele geçirmek için binayı basmış, büyük miktarda altını gasbeterek onu öldürmüşlerdir (markmarkou.sites.sch.gr ve Drakos,1895:67).
* Hristiyanlıkta piskopos ya da papazın altında bulunan, kilise ayinlerinde din adamlarına yardımcı olan ve cemaatin idari ve sosyal işlerinden sorumlu olan din görevlisidir. Bu ünvan ilk basamaktır.
[2] Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi R.22-04 [Haziran]-1312 [4 Temmuz 1896] tarih ve ML.EEM./230/54/- sayılı belge. "Askeri kule olarak kullanılmak üzere Hazine namına satın alınan Midilli Sancağı mülhakatından Cunda adasındaki Despot kulesinin tamiri için sarfına lüzum görülen meblağın, mahalli memurların ikamet ettikleri eski hükümet konağı olan harap hanenin müzayede ile satışından elde edilen paradan karşılanması."
[3] Ayvalık kasabasının "koruyucu azizi", Ayvalık'lı Photios Kontoglou (Φώτης Κόντογλου)nun Vatanım Ayvalık [Tο Aϊβαλί η πατρίδα μου] kitabındaki yazılanlara göre Aziz George'dur. George'un; 1785 yılında Sakız Adası'ndaki Pitios köyünde doğduğu, küçük yaşta Kavala'da iken Müslüman olduğu, daha sonra Ortodoksluğa geri döndüğü ve Hıristiyan olarak yaşamak için Ayvalık'a yerleştiği sanılmaktadır. 26 Kasım 1807'de yakalanmış ve Agios Ioannis meydanında (Çarşı) başı kesilerek idam edildiği söylenmektedir. Kontoğlu'na göre cenazesi, günümüzde Kumru Adası denilen Nisopoula [Νισοπούλα]'ya veya sahiline gömülmüştür. 26 Kasım "anma günüdür" ve Midilli'deki kiliselerde 1922 yılından bu yana her yıl anılmaktadır.
[4] Ayvalık Gazetesi'nin 18 Ocak 1968 günü yayımlanan 3815 no.lu nüshası 1. sayfasında çıkan Abdülvahit Sağlam'ın kısa özgeçmişi (harf hataları olduğu gibi yazılmıştır) (Ayvalık,18 Ocak 1968):
"Abdülvahit Sağlam
1895 de Serez Sancag-nın Selanik ile bağlı Petriç kasabasında doğdu’ Balkan Savaşı sıralarında (1912) Anadoluya iltica etti. Balikesire gelerek orada yerleşti. Büyük babasının mesleğini seçerek ticaretle uğraşmaya basladı.
1915 z[y]ılında Birinci Dünya Savaşına önce er olarak gönüllü yazıldı. Daha sonra Ortaokul (Rüştiye) re[ta]hsili nazara alınarak, Yıldızdaki ozamanki adı ile küçük zabit okuluna girdi. Askerliğinden sonra, Balıkesire dönerek eski işine devam etti.
1925 yılında İstanbula yerleşti.
1931 yılında zeytinyağı ve sabun ticaretiyle uğraşmaya başladı. Ayvalık ve Edremitte zeytinlik aldı. İlçemizi çok sevdiği icin, bir hizmette bulunabilmek düşüncesiyle hizmetlerinden istifade ettiği bu güzel beldeyi seçerek yaptırdığı okulu hediye etmiştir.
Okulun resmen açıdığı 12 Eylül 1966 Pazartesi günü o zamanki Balıkesir Valisi ve aile efradı ile gelerek açılış törenine şeref vermiş hayırlı ve uğurlu olması temennisiyle okulu calışmaya açarak anahtarını Maarife teslim etmiştir.
14/15 Ocak gecesi vefatını haber aldığımız büyük insanın aramızdan ayrılışı bizleri en az aile efradi kadar üzüntü içinde bırakmıştır. k[K]endisine cenabı haktan en derin duygularımizla mahfiret dileriz.
Ali Suri Özsu
Okul Müdürü"
[5] Athos Dağı (Αγίου Όρους), Athos Yarımadası'nda bulunan ve Osmanlı döneminde Aynaroz denilen kasabadır. Pantokrotoros Manastırı (Μονή Παντοκράτορος) ise bu dağın Kuzeydoğu'sunda yer alan ve 1357 yılında yapılan manastırdır. Manastır, Athos manastırları hiyerarşisinde yedinci sırada yer almaktadır. Ayvalık Agios Nikolaos Kilisesi ve bazı binaların bu ceamaatin malı olduğu söylenmektedir. Bu sav, özellikle rahipler ile mimar Kouna arasındaki yazışmalar okununca daha da güçlenmektedir.
---
KAYNAKÇA
Akan, A. (2020).
Alibey (Cunda) adası Taksiyarhis kilisesi, (Tez no. 650130), [Yüksek Lisans Tezi, Uludağ Üniversitesi].
Balaskas, S. (7 Aralık 2025).- Abdülvahit Sağlam
- Abdülvahit Sağlam vefat etti
Ένας Άγιος Νικόλας στο Αϊβαλί κάποτε [Bir zamanlar Ayvalık'ta Aziz Nikolaos adında bir adam vardı].
son erişim tarihi: 5 Temmuz 2026.
Cunda Despot Evi (2019).
son erişim tarihi: 5 Temmuz 2026.
Küçük Asya tarihi ve topografik incelemeleri [Μικρασιαvαί πραγματείαι ιστορικαί καi τοπογραφικαί], c.1, Atina: [yay. y.].
Drakos, E.I. (1895).
Moskonisyalıların Küçük Asya tarihi : kilise perspektifinden [Μικρασιανά η Ιστορία τον Μοσχονήσιων υπό Έποψιν Εκκλησιαστικήν c.2, Atina: [yay. y.].
Erol, A.Ö. (2003).
Ege Bölgesi Rum Ortodoks kiliseleri (Tez no. 135097) [Yüksek Lisans Tezi, Ege Üniversitesi].
Gündoğmaz İpek, G. (2003).
Ayvalık tarihi kent merkezindeki kiliselerin incelenmesi (Tez No. 138779) [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].
İpek, G. (18 Kasım 2021).
son erişim tarihi: 2 Ağustos 2026.
Niğdelioğlu, A. (2000).
Ayvalık tarihi çevre dokusu içindeki manastırların incelenmesi (Tez No. 95915) [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].
Niğdelioğlu Çamkaya, A. (2023).
Tarihi yapı ve dokular bağlamında Kuzey Ege coğrafyası yerleşimlerinin analizi ve değerlendirilmesi (Ayvalık ve Midilli örneği) (Tez No. 842138) [Doktora Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi].
Özkut, D. (2022).
Korumada bir uzlaşı alanı: Cunda Despot Evi, 59(424), 36-39, Ankara: TMMOB Mimarlar Odası Mimarlık Dergisi.
Pagida, D.I. (9 Eylül 1956).
Ayvalık'ta dört gün [Τέσσερεσ Μέρεσ στο Αϊβαλη], Aolya Habercisi [Αιολικός Κήρυξ], Atina.
Psarros, D.E. (2017).
Το Aϊβαλι και η Mικρασιατική Aιολιδα [Ayvalık ve Küçük Asya Aeolyası], (yay.haz.) Kostoula Sklavenitis (Κωστούλα Σκλαβενίτη), Atina: Μορφωτικο Ιδρυμα Εθνικης Τραπεζας [Ulusal Banka Eğitim Yayınları].
Saban D. (2010).
Ayvalık'ta camiye dönüştürülmüş üç 19. yüzyıl kilisesi, (Tez no. 265340), [Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi].
Saban Ergi, D. (2015).
Etkileşim, mübadele ve dönüşüm: 19. yüzyıldan günümüze Ayvalık’taki dini imar faaliyetleri, -(150), 119-132, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Saban Ergi, D. (2017).
Osmanlı dönemi Hıristiyan dini mimarisinde Ayvalık (Kidonies) Taksiyarhis kilisesi, (Tez no. 463186), [Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi].
Saban Ergi, D. (2019).
Osmanlı Dönemi'nde Ayvalık'ta inşa edilen Rum Ortodoks kiliseleri, Uluslararası XIX. Ortaçağ ve Türk Dönemi kazıları ve sanat tarihi araştırmaları sempozyumu 21-24 Ekim 2015 (Bildiriler) c.1, (yay.haz.) Ceren Ünal ve Cengiz Gürbıyık, 557-572, Ankara: AKDTYK Türk Tarih Kurumu Yayınları.
Saban Ergi, D. (2025).
Yeni tespit edilen yayınlar ışığında Ayvalık’tan Midilli’ye izi sürülebilen bazı eserler, M. Sacit Pekak'a Armağan, (yay.haz.) A. Ceren Erel, H. Ceylan Karaca ve Güner Sağır, 241-252, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
Sağlam, H.S. (2021).
Ayvalık Cunda adası'ndaki Panagia (Koimesis Theotokou) ve Agios Panteleimon kiliselerinin mimari tarihi ve mekânsal dönüşümü, 16(3), 989-1017, İstanbul: Turkish Studies.
Mimari miras ve kültür turizmi bağlamında Ayvalık'ın iki anıtı: Despot Evi ve Agios Ioannis Prodromos Manastırı, (yay. haz.) Nuray Türker, Derman Küçükaltan, Tülay Cengiz Taşlı, Oğuz Diker, Ayşe Kurtlu ve Ayşe Nur Uslu, Turizmde Mimarlık ve Kültürel Miras II, 15-44, Ankara: Detay Yayıncılık.
Şerifaki, K. (2005).
Conservation problems of historic wall paintings of Taxiarhıs Church in Cunda, Ayvalık (Tez no. 197750) [Yüksek Lisans Tezi, İzmir Teknolji Enstitüsü].
