Osmanlı Dönemi "mürur teskiresi"

(resim-01) Osmanlı "mürur teskiresi".
(kaynak: fikriyat.com)

 

Ayvalık'tan yolu geçenler araştırması sırasında düşünmüştüm: bu seyyahlar hangi yolları kullanıyordu, seyahat yapmak için nasıl izin alıyorlardı, ne tür evraklar ile yola çıkıyorlardı?

Araştırmalarım devam ederken, bir yandan da bu sorulara yanıt bulmak için okuyordum. Yaklaşık 6000 yıl önce kullanılmaya başlayan o yolları ve güzergâhları anlamaya çalışıyor ve varsayımsal yolları bulmaya uğraşıyordum. Dönemin insan ve araç boyutları ile inşaat teknolojileri üzerine çok başarılı çalışmalar yapıldığı için, olabildiğince özetler halinde "varsayımsal" izler çizmeye çalışmış, geniş bir kaynakça vererek de yazılarımı  tamamlamıştım.

Bu blogumla; günümüzden yaklaşık üç bin yıl önce Ahameniş (Pers) İmparatorluğu'nda ilk kez karşılaşılan "yol izinleri meselesine" kısaca değinmeye çalışacağım.

-- * -- 

İlk çağlarda kentler veya devletler arasında başlayan; ticaret, dini ibadetler, festivaller (bayramlar), madencilik gibi etkinlikler, insanların bulundukları yerlerden başka yerlere doğru gitmelerine neden olmuştu. Zamanla artan bu etkinlikler, Orta Çağ’da insanların kutsal topraklara gerçekleştirdikleri hac ziyaretleri ile iyice artmıştı. Ayrıca kurulan devletler, yolların bozulması, güvenlik endişeleri ve ayrıca yolculuk edenin konaklama. yiyecek-içecek gibi talepleri artmıştı.

Teknik olarak güzergahların, haberleşme gibi ulaşım ve savaş dışı etkinliklerle de kullanılyor olması durumu iyice karışık hale getirmişti. Bu yeni durum için bir takım belgeler üretilmeye başlanmıştı.

Yazılı belgelere göre ilk "yol izini" ile Ahameniş (Pers) İmparatorluğu sırasınnda, MÖ V. yüzyılda karşılaşmaktayız. Kimi kaynaklara göre "vali", kimi kaynaklara göre ise "kralın kadeh taşıyıcısı" olan Nehemya, bir Yahudi lideriydi ve Kudüs'ün harap halinden yakınan bir kişiydi. Nehemya, Pers kralı I. Artakserkses'den; güneye gidip yıkılmış yapıları yeniden yapmak için yardım istedi. Bu izin yaklaşık MÖ 444 yılında ona verildi. Ayrıca bir refakatçi ve Persli "yerel" yetkililerinin yardımını sağlayacak bir de "belge" verildi. Nehemya ve arkadaşları 52 gün içinde Kudüs surlarını yeniden inşa etmeyi başardı. Filistin'deki yeniden yapılandırma çalışmaları daha sonraki dini lider Ezra tarafından da sürdürüldü (Kutsal kitap,2002:589-621).

Bu belge tarihe ilk "seyahat belgesi" olarak geçti. Kutsal kitapta anlatılan Nehemya'nın öyküsü anılara dayanır. Ezra bölümü ise anonim bir yazar tarafından daha sonra derlenmiştir (resim-02).

(resim-02) 1791 yılına ait, Nehemya'nın Kudüs'deki inşaatları
denetlediğini gösteren bir gravür.
(kaynak: tr.wikipedia.org)

Roma İmparatorluğu'na kadar, büyük olasılıkla "seyahat eden" tüccarların mal alım/satım belgeleri bir tür belge sayılmış olmalıdır. Roma İmparatorluğu döneminde  yetkililere, yabancı diplomatlara ve habercilere "tesserae hospitales" veya "tesserae hospitalitatis" adlı bir belge verilmekteydi. Bir tür "misafir jetonları" olan bu belgeler ile Roma topraklarından geçenlere güvenlik ve koruma sağlıyordu. Bir tür özgür yurttaş belgesi olan bu "jetonlar" [tesserae] genellikle Latince yazılmıştı ve düzenleyen makamın mührünü taşıyordu. Roma'nın erken tarihlerinde, yabancılar ancak böyle bir belgeye sahip olmaları durumunda şehre girebiliyorlardı (Gülbay ve Kireç,2008) (resim-03) ve (resim-04).

(resim-03) Yaklaşık MÖ 100 yılına ait, "Helen Lyson ile Pönlü Inibal
arasındaki dostluğu" belgeleyen bir tesserae.
(kaynak: facebook.com)

(resim-04)  El sıkışmasınıı andıran bir başka tesserae örneği.
(kaynak: reddit.com)

Uzun bir dönem boyunca "yol izni belgesi" ile karşılaşılmaz. Orta Çağ'a girince, Avrupa'da birçok feodal bey, hükümdar şehir devleti oluşturdu ve bunlar çeşitli "koruma mektupları" yayınlamaya başladılar. Bu belgeler, yolculara farklı bölgelerden güvenli geçiş garantisi veriyor ve tüccarları, diplomatları ve hacıları yolculukları sırasında gecikmeden ve zarar görmekten koruyordu (resim-05).

(resim-05) XV. yüzyıla ait Polonya Kralı IV. Casimir adına
düzenlenmiş "güvenli geçiş belgesi"
(kaynak: europe-diplomatic.eu)

Osmanlı Dönemi "mürur teskiresi"

Kelime anlamı olarak mürûr geçiş, mürûr tezkeresi ise geçiş belgesi anlamına gelir (Turna,2014:389). Yol izni, ilcanname, icazet veya mürur tezkeresi adlarıyla düzenlenen bu belgeler, II. Mehmed (Fatih) döneminden itibaren verilmeye başlandı. 

XVI. yüzyıla gelindiğinde Osmanlı Devleti’nin yabancı pek çok devletlerle imtiyaz, antlaşma ve ahitnamesi bulunmaktaydı. Padişah değiştiğinde bunlar onaylanıyor ya da üzerinde bazı değişiklikler yapılıyordu. Özellikle ahitnameler ticari ilişkilerde önemliydi. Örneğin 1535 yılında Fransa’ya kapitülasyonlar verilmiş ve Fransa tabiyetindeki tüccarlara, Osmanlı ülkesinde serbest dolaşım hakkı tanınmıştı (resim-06).

(resim-06) II. Mehmed’in 28 Mayıs 1463 tarihinde Milodraz’da yazılmış ahidnamesi.
Bu ahidname ile Bosnalı Fransisken rahiplere geniş çaplı bir koruma sağlamaktadır.
(kaynakça: Zentürk,2013:7)

Öncelikle yol izinleri yabancı elçilik mensuplarına, tüccara, yerli ve yabancı ruhbana yönelik olarak onların geçeceği yerlerin idarecilerine hitaben kaleme alınırdı ve o kişilerin korunmaları, vergi bahanesiyle ile rahatsız edilmemeleri, paralarıyla yiyecek içecek almalarının sağlanması gibi "tembihatı" içerirdi. 

Mürur tezkireleri basılı olarak hazırlanır; verilecek kişinin ismini ve özellikleri elle doldurulması için yerler tasarlanmıştı. Bu belge  bir çerçeve içerisine alınarak basılır ve üst köşesinde geçerlilik süresi belirtilirdi. Belge bu bilgiler dışında elle doldurulurdu (resim-07).

(resim-07) 10 Eylül 1321 [23 Eylül 1905] tarihinde, Kadıköy/Osmanağa
Hariciye Nezareti Evrak Odası katibi Mehmet Nuri Efendi'nin
İstanbul'dan Bursa'ya gitmek için aldığı Mürur tezkiresi.
(kaynak: hiramuzayede.com)

Osmanlı Devletl kentleri arasında verilen Mürur tezkirereri, XIX. yüzyılda şehrin idarecileri ve kadılarca verilmekteydi. Bir şehre gitmek isteyen kişi önce mahalle imamından nereye ve hangi amaçla gideceğine dair bir pusula alır, kadıya gidip bunu gösterir ve haracını ödedikten sonra tezkire hazırlanırdı. Medrese öğrencilerine ise öğretmenleri kefil olurdu. Böylece göçü önlemek ve güvenliği sağlamak için mürur tezkiresi verme işi, 1831 yılında önem kazandı ve bir tür izin defteri veren bir nezâret, Defter Nezâreti oluşturuldu. 10 Şubat 1841 tarihinde ise Men‘-i Mürûr Nizâmnâmesi ile Osmanlı İmparatorluğu'nda dolaşım bir düzene bağlandı. 1870 tarihine ise İdare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi çıkarıldı ve il idarecileri emlak ve nüfus memurları atamaya başladı. 

1826 yılında Yeniçeri Ocağının kaldırılması, 1831 yılında nüfus sayımının yapılması [1] bir dizi yenileşme hareketini de başlatmıştı. 1841 Men‘-i Mürûr Nizâmnâmesi ve 1870 İdare-i Umumiye-i Vilayet Nizamnamesi de kanımca bu kapsamda ele alımalıdır.

Mürur teskiresinin her türlü seyahatte; iskelelere uğrayan gemilerde, köprülerde ve geçitlerden geçen gezgin ve tüccarlar ile hayvan sürülerinde alınması zorunlu idi. 14.0 × 28.0 cm. boyutunda kâğıtlar halinde olan ve bilgileri el yazısı ile doldurululan bu teskirelerin üst tarafında, bir çerçeve içinde mürur tezkiresi yazısı bulunur, orta kısmında sağ tarafta hangi devletin tebaası olduğu, nerede ikamet ettiği, kendisi ve babasının adları, nereden nereye seyahat edeceği gibi hususlar yer alırdı.  Yol üzerindeki ilgililerin, seyahate engel olmaması, bir güçlükle karşıldığında yardımcı olunması belirtilir ve mühür basılırdı. Bu kısmın solunda çerçeve içinde seyahat edenin eşkâli yazılırdı. Burada yaş, boy, sakal-bıyık ve göz renkleri belirtilirdi. Tezkire sahibi silâhlı seyahat edecekse belgede belirtilirdi. Bölgeden çıkış yapıldığında belgenin arkasına şerh konarak mühür basılıp tarih atılırdı. Eğer geçilen yerde herhangi bir salgın hastalık varsa tezkire sahibinin bu hastalıktan salim olduğuna dair not konurdu (Kütükoğlu,2006:61) (resim-08).

(resim-08) Mürur Tezkiresi önü ve arkası.
(kaynak:Kütükoğlu,2006:61)

Osmanlı İmparatorluğu’nda gelişigüzel yerleşimi, vergi kayıplarını, kaçak işçiliği ve göçü önlemeye yönelik, bir tür "iç pasaport" olan bu belge 23 Temmuz 1908 yılında ilan edilen II. Meşrutiyet sonrasında, kişisel özgürlüğe aykırı olduğu gerekçesiyle kaldırıldı.

---

DİPNOTLAR

[1] Yalnız "erkek nüfusun" sayıldığı ve II. Mahmud döneminde yapılan ilk nüfus sayımı sonuçlarına göre Osmanlı İmparatorluğunun nüfus 5.159.871 kişi idi. 1831 sayımına göre nüfusun dağılımı ise şöyle idi:

(resim-09) 1831 Nüfus sayımı sonuçları.
(kaynak: tr.wikipedia.org)

KAYNAKÇA

Çadırcı, M. (1993).

Tanzimat döneminde çıkarılan men-i mürur ve pasaport nizamnâmelerıi, 15(19), 170-181, Ankara: Türk Tarih Kurumu Belgeler Dergisi.

Erdem, Ü.B. (2023).

Belgelerle Türk turizm tarihi / Devlet-i Aliyye (Osmanlı) pasaportu, 34(1), 112 - 127, Ankara: Anatolia Turizm Araştırmaları Dergisi.

Gülbay, O. ve Kireç, H. (2008).

Efes kurşun tesseraeları, İzmir: Selçuk Belediyesi.

Kalkan, C. (2021).

Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde seyahat varakası uygulaması (1914-1921) (Tez no. 678002) [Yüksek Lisans Tezi, Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi].

Kay, H. (2012).

II. Abdülhamid döneminde güvenlik politikaları ve coğrafi mobilizasyon (Tez no. 328610) [Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi].

Kezer, G. (2019).

II. Abdülhamid döneminde anarşist algısı ve alınan önlemler (Tez no. 598044) [Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi].

   

Kutsal kitap (2002).

Kutsal kitap eski ve yeni anlaşma (Tevrat, Zebur, İncil) (2.b), İstanbul: Yeni Yaşam Yayınları.

Kütükoğlu, M.S.(2006).

Mürur tezkiresi, c.32, 60-61, Ankara: TDV İslâm Ansiklopedisi.

Polat Satoğlu, Z. (2025).

İsyan ve savaş günlerinde Istanbul: II. Mahmud döneminde asayiş ve güvenlik (1808-1829), Gaziantep: Özgür Yayın-Dağıtım.

Sezer, H. (2003).

Osmanlı İmparatorluğu'nda seyahat izinleri (18-19.yüzyıl), 22(33), 105-124, Ankara: Ankara Üniversitesi Tarih Araştırmaları Dergisi.

Turna, N. (2014).

Osmanlı İstanbulu’nda iç pasaport: mürûr tezkeresi, Osmanlı İstanbulu, Uluslararası Sempozyum II, 29 Mayıs Üniversitesi, İstanbul/Türkiye, İstanbul, Türkiye, 27 Mayıs 2014, (Tam Metin Bildiri), 389-403, İstanbul: 29 Mayıs Üniversitesi.

Yılmaz, İ. (2014). 

Serseri, anarşist ve fesadın peşinde: II. Abdülhamid dönemi güvenlik politikaları ekseninde mürur tezkereleri, pasaportlar ve otel kayıtları, İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.

Zentürk, A. (2013).

Ahidname: yabancılara verilmiş ilk haklar bütünü, -(6).6-9, Ankara: Artı 90 T.C. Başbakanlık Yurtdışı Türkler ve Akraba Topluluklar Başkanlığı.